Əsərləri Ərzurum və ətraf şəhərlərdən müxtəlif yollarla əldə edilən muzey 1942-ci ildə Çifte Minareli mədrəsəsində fəaliyyətə başlamış və 1967-ci ildə yeni binaya köçmüşdür. açılmış, Arxeologiya Muzeyinə çevrilmişdir. Onun əlaqəli bölmələri Türk-İslam Əsərləri Muzeyi və Atatürk Ev Muzeyidir. Bundan başqa, ətraf şəhərlər də daxil olmaqla böyük bir bölgədə fəaliyyətini həyata keçirən idarənin inzibati işləri də bu binada həyata keçirilir.
Muzeydə Qazıntılar Zalı, Trans-Qafqaz Mədəniyyəti Zalı, Urartu Zalı, Təbiət Tarixi Zalı və Erməni Soyqırımı Zalı var.
Qazıntılar zalı
Bölgədə aparılan qazıntılarda bu günə qədər əldə edilən əsərlər sərgilənir. Bunlardan Karaz (1942 – 1944), Pulur (1960), Güzelova (1961), Sos (1994 – 1998) və Tumulus qazıntıları mühüm hissəni təşkil edir. Eramızdan əvvəl IV min ilə Səlcuqlular dövrünə aid kiçik heykəllər, qülləli sobalar, ox ucları, bişmiş saxsı qablar, daş əsərlər kimi əsərlər sərgilənir.
Ölkəmizdə Karaz mədəniyyəti olaraq tanınan və Cənubi Qafqazdan Urmiyə gölünün qərbinə və Filistinə qədər geniş bir bölgəyə yayılan bu mədəniyyət ən çox Şərqi və Cənub-Şərqi Anadoluda, xüsusilə Ərzurum və ətraflarında tanınır. ona görə də bu qazıntıların və gələcəkdə aparılacaq qazıntıların əhəmiyyəti artır.
Roma, Ellinistik, Trans-Qafqaz zalı
İkiztəpə höyüğündə əldə edilən əsərlər və Roma və Hellenistik dövrlərə aid diadem, üzük və sırğa kimi qızıl əsərlər, satın alınaraq və ya müsadirə edilərək muzey üçün əldə edilmiş, şüşə gözyaşı butulkaları, bişmiş torpaq, lahitlər və Transa aid əsərlər -Eramızdan əvvəl II minillikdə Van hövzəsinin qərbində, Şərqi Anadolu bölgəsində, cənub-şərqdə Urmiyə gölü ətrafına, şimal-şərqdə Gürcüstana yayılan Qafqaz mədəniyyəti sərgilənir.
Urartu Əsərləri və Sikkə Zalı
Eramızdan əvvəl 900-600-cü illər arasında yaşamış Urartunun paytaxtı Vandır (Tuşpa). Urmiye, Gökçegöl və Çıldır göllərini əhatə edən, qərb istiqamətində Ərzincan və Malatya xəttinə yayılan geniş bir bölgədə Urartu güclü bir səltənət kimi hökm sürdü. Onların kökləri Hurrisə gedir. Muzeydə nümayiş etdirilən çoxlu qalalar, qaya memarlıqları, bəndlər və suvarma qurğuları, o cümlədən bişmiş saxsı və metal qablar, bəzək əşyaları, möhürlər, döyüş alətləri, nəzir lövhələri və ritonlar Urartu sivilizasiyasının inkişafını göstərir. zalda Ellinistik, Roma və Bizans dövrlərinə aid çoxlu sikkələr var.
Urartu Yazıları və Təbiət Tarixi Zalı
Bu salonda sərgilənən daş Urartu yazıları satın alınaraq muzeyə verilmiş və tarixə işıq salan çox əhəmiyyətli yazılı sənədlərdən olan kitabələr sırasındadır. 500 min il əvvəl yaşamış mamont fosili, molyusk fosilləri, bitki qalıqları və obsidianlar bu hissəyə daxildir.
Erməni qırğını zalı
Erzurumda Alaca, Yeşilyayla və Tımar kəndi qazıntılarından və 1918-ci ildə Erməni komitajının Anadoluda türklərə qarşı soyqırım törətdiyi ərazilər arasında Qarsda Obaköy qazıntılarından əldə edilən tapıntılar sərgilənir. Tapıntılar arasında amuletlər, düymələr, tütün qutuları və ay-ulduzlu boyunbağılar, güllə yuvaları və Quran hissələri var - ı Kərim
