İslam mədəniyyətinin ilk böyük böhran zamanları… Hem yıkılış hem de yeniden kuruluş sancıları…
Bir yanda, daş üstündə taş, baş üstündə baş bırakmayan, İslam dünyasını harabeye çevirən Moğol hücumları...
Öte yanda, Haçlıların, girdikleri her yeri yağmaladıqları, İslam dünyası kana boyadıqları, yalnız müsəlmanları deyil Yahudiləri və lokal dinlərin, kültürlerin müntesiplerini de kütlələr halında qılıncdan keçirdikləri, katliam üstünə katliam yaptıkları, hiç bitməyən, heç bitməzmiş kimi gözüken, İslam âlemini qan gölünə çevirən böyük. felâketler silsilesi...
Bütün bunlar yetmiyormuş kimi, bir de içerde kaynayan, kaynatılan fitne kazanları, emirlikler, sultanlıklar, beylikler arasında ikilik və güc savaşları…
Mahşer provası kimi… Yeryüzü cehennemi sanki…
Ve Müslümanların ölüm-qalım mübarizəsi…
YERYÜZÜ CEHENNEMİNİ ANDIRAN BİRİNCİ BÜYÜK MEDENİYET BUHRANINI NASIL AŞTIK?
1258’de Bağdat düşüyor… İslam medeniyetinin kalbi, her şeyi Bağdat.
1326’da Kurtuba düşüyor… Endülüs’ün gözbebeği, hür düşüncənin yurdu, insanlığın düşünce ufku, barbarlığın her çeşidini yaşayan Avrupalılara evrensel Müslüman kozmopolis’in numûne-i imtisalini sunan Kurtuba.
Endülüs, zamanla, 1492’de İşbiliye’nin düşüşüyle tarixdən silinəcək…
Ama Bağdat'ın düşüşü ilə nəticələnən Abbasi hanedanlığının çatırdamasıyla, Selçukluların tarix səhnəsinə çıxmasıyla və nihayet Osmanlının gəlişiylə birlikdə İslam medeniyeti, həm eksen dəyişəcək hem taze qan devşirecek hem de toparlanacaq, bütün dünya tarixini tam sekiz asır müsəlmanların yapmalarını mümkün kılacak böyük bir yət meden imza atılacaq. atacaktır…
Bağdat'ın düşüşü, Kurtuba'nın tarixindən silinişi, Horasan və Türkistan havzasının yeni müsəlman olan şəhərlərinin, Merv'in, Tûs'un, Nişabur'un, Semerkand'ın ve Buhara'nın yerle bir edilişi, cehenneme çevrilişi, Müslümanların dünyası hər şeylərini yitirmelerine yol açtı. Ama Müslümanların Selçuk və Eyyübi çocuklarının birbirlərinə omuz vermələri ilə toparlanmalarını, yanğın yerinə dönən alem-i İslam’ı toparlamalarını, bütün bəlaları birer birer defetmelerini, yürekleri fethedecek bütün insanlığı diriltici, bütün insanlığa həyat sunucu muazzam və muazzez bir medeniyet yürüyüşü həyata keçirmədi.
Zəhmətsiz rəhmət olmazdı. Fikir ve oluş çilesi çekilmeden hakikat lûtfedilmezdi.
Müsəlmanlar yılmadılar, yıkılmadılar, xüsusilə Selçuk çocuklarının önderliyində ayağa kalktılar, hakikatin bayrağını Asya'nın içlərindən Avrupa'nın içlərinə qədər dalğalandıracaq uzun bir yolculuğa çıktılar...
Emperyalist Roma gibi, emperyalist Avrupa kimi, güce deyil, hakikate dayalı evrensel bir medeniyet inkişaf etdirdiler; Medine’den süt emen, herkese hayat hüququ tanıyan, insanlığa hakkaniyetin, silmin, selametin, adaletin ve sulhün ne demek olduğunu öğreten aşılamamış evrensel bir kosmopolis inşa ettiler.
MAHŞERİN ÜÇ ATLISI: MELİKŞAH, NİZAMÜLMÜLK VE QAZALÎ
Bu diriliş yolculuğunun, tarixin gedişatını dəyişdirən başlanğıc nöqtəsi və kilometr daşı, mahşerin üç atlısının tarix səhnəsinə çıxmasıydı: Kurucu Melikşah, icraçı Nizamülmülk, təməlleri qoyucu Qazali.
Qazalinin fikri önderliyində, Nizamülmülkün çelik dirayəti və Melikşahın güclü liderliyi ilə çeyrek asırda bin ilin tohumlarını görəcək, həm İslam, daha əvvəlki tarixdə görünməmiş ölçüdə uzun soluklu və köklü bir medeniyet atılımının həyata keçirilməsini təmin edəcək həm də bundan sonrakı bu tür böyük ölçekli böhranların necə aşılabileceğini göstərəcək tarix açılımı, ruh atılımı həyata keçirildi.
Bu atılımın gerisində bu atılımı hayata keçirən öncü kişi olaraq Nizamülmülk vardı.
Nizamülmülk sadece tarixi kuran bir kişinin adı deyildi; insanlığa sunulan bir Dünya Nizamı'nın da adıydı.
Bugün iki asırdır yaşadığımız ikinci böyük medeniyet böhranında da bənzər böyük problemlərlə boğuşuyoruz: Müslüman Zihni, Müslümanca Yaşama Zemini və Müslüman Zamanı çöktü.
İşte bizə həm bu böhranı aşmamızı təmin edəcək donanıma, dirayete və inanca malik yeni bir Nizamülmülk lazım, həm də dünyada hakkaniyeti, sulhu, selameti ve adaleti yeniden yeşertecek bir dünya nizamı.
Nizamülmülk bunu necə başarmıştı, peki?
“GECE ORDULARI” OLMADAN ƏSLƏ!
Oxford'dan Marburg'a, Palermo'dan Bologna'ya, Padua'dan Paris'e qədər Batı universitetlərinin təməlini de oluşturan medrese devrimiyle gerçekleştirmişti.
Bir əvvəlki yazımda da diqqət çəkdiyim kimi,öylesine köklü və uzun soluklu, bin yılı inşa edən bir devrimdi ki, bu, dövlət büdcəsi su kimi eğitime akıyordu.
Bəzi insanlar, Nizamülmülk’ü, Melikşah’a şikayət ettiler. Şöyle dedilər: “Sultanım! Nizamülmülk’ün eğitime yaptığı bu devasâ yatırımla, İstanbul’u fethedebiliriz!”
Məlikşah, vezirini çağırdı, hesab sormaya kalkıştı.
Nizamülmülk’ün Melikşah’a verdiyi cavab, bizi de silkeleyip kendimize getirmeye yetecek niteliktedir:
“Sultanım! Ben, gece orduları yetiştiriyorum. İlim, fikir, zikir və ruh orduları. Maddi ordularının çata bilməyəcəyi yerlərə onlarla ulaşabilirsin. İnançlarımızı, ruhköklərimizi hər dâim diri tutacaq, biz yox olsak da inançlarımızın yaşamasını təmin edəcək tohumları ekirəm.”
Sözün özü: Maddi ordularınız nə qədər güclü olursa olsun, gecə ordularınız, manevî ordularınız, elm, fikir, zikir, sənət və əhlak ordularınız yox, çürüməkdən və yox olmaqdan xilas ola bilməzsiniz.
Not: Bugün İstanbul Sabahattin Zaim Universitetində İpekyolu Medeniyet Araştırmaları Merkezi olaraq Nizamülmülk'ün bininci doğum yılı vesilesiyle “Nizamülmülk Bin Yaşında” başlıqlı, iki gün sürəcək bir sempozyum yapılacak. Sempozyumda gözəl tebliğler var. Bir sempozyum qaçırılmayacaq.
