Edgar Feuchtwanger: Usa ka Hudiyong pagkabata sa dalan ni Hitler

Ang pagkabata ni Edgar Feuchtwanger sa usa ka adunahang suburb sa Munich nagpadayon sama sa kaniadto sa dihang mibalhin si Hitler sa iyang kalye – hangtod sa gabii sa Nobyembre 9, 1938, sa dihang nagsugod pag-ayo ang pag-atake batok sa mga Hudiyong Aleman.

Kapin sa walo ka dekada na ang milabay, apan nahinumduman pa gihapon ni Feuchtwanger ang unang higayon nga nakita niya ang dili masayop nga pigura ni Adolf Hitler.

Sayong bahin sa dekada 1930 sa dihang ang otso anyos, samtang naglakaw-lakaw uban sa iyang yaya, nakita ang lider sa Nazi, nga nagsul-ob sa iyang simbolo nga may bakus nga mackintosh ug kalo nga Trilby, nga migawas gikan sa usa ka dakong apartment sa ikaduhang andana.

“Mitan-aw siya nako og diretso, sa akong hunahuna wala siya mopahiyom,” nahinumdom si Feuchtwanger. Pipila ka mga tawo ang mihunong ug misinggit og “Heil Hitler”. Agig tubag, giisa niya ang iyang kalo, “sama sa buhaton sa usa ka demokratikong politiko” sa wala pa molakaw sakay sa naghulat nga sakyanan.

“Siyempre kaila ko niya, bisan sa bata pa ko,” matod ni Feuchtwanger sa hinay apan klaro nga Iningles. “Isip chancellor, siya ang nagdominar sa tibuok eksena.”

Apan niadtong higayona, matod niya, ang pagkakita niya sa duol wala makahatag og kahadlok. “Tingali kon nahunahunaan pa nako kini, basin nahadlok ko, apan wala unta kini makahatag kanako og kaayohan,” matod ni Feuchtwanger. “Nakuryuso lang ko nga makita siya didto.”

Giila sa 88-anyos nga daw katingad-an nga hisgutan ang tagsulat sa Holocaust isip laing silingan.

“Morag komportable kaayo paminawon kon maghisgot ko kon giunsa nako pagpuyo sa samang dalan ni Hitler, nga daw dili kini dako nga butang,” kalmado niyang giingon. “Apan lisod kaayo hunahunaon nga ang mga tawo nga imong nakita halos kada adlaw mao ang responsable sa pagbalit-ad sa kalibutan.”

Bisan og singko anyos pa lang siya sa dihang mibalhin ang umaabot nga fuehrer sa maong lugar, nahinumdom si Feuchtwanger sa iyang inahan nga miingon nga “wala kami daghang gatas karon, kay daghan kaayong botelya ang gibilin sa magbubuhat og gatas” sa pinuy-anan ni Hitler.

Ang pag-agi sa atubangan sa maluho nga apartment ni Hitler sa Prinzregentenplatz 16 nahimong kabahin sa adlaw-adlaw nga rutina sa batan-on samtang siya naglakaw padulong ug gikan sa eskwelahan. Kanunay siyang mohunong aron tan-awon kung makakita ba siya sa lalaki mismo. Sa usa ka higayon, nangahas siya sa pag-adto diretso sa pultahan aron tan-awon kung ang door-bell nagdala sa ngalan ni Hitler.

“Moadto si Hitler sa Munich sa mga hinapos sa semana. Makita nimo nga naa siya sa balay tungod sa mga sakyanan nga giparking sa gawas,” matod ni Feuchtwanger. Ang iyang pag-abot gipahibalo sa pagsiyagit sa mga ligid sa usa ka tulo ka sakyanan nga motorcade nga nagdala kaniya ug sa “usa ka grupo sa mga bodyguard”.

Ang tingog sa mga jackboot nga naglagubo sa karsada mopuno sa hangin. Ang mga lumalabay mohunong aron sa pag-abiba kaniya. Ang batan-ong si Edgar mohunong usab ug motan-aw.

“Gitudlo kanamo ang tanang butang bahin sa Nazi sa eskwelahan,” siya mipasabut. Usa sa iyang mga magtutudlo ang nagsugo sa mga estudyante sa pagdrowing og dakong swastika gamit ang lapis sa unang panid sa ilang exercise book. Sa laing panid, kinahanglan nilang ilista ang mga kaaway sa Germany – panguna niini, ang Britain, Russia ug US.

Sa tunga-tunga sa dekada 1930, samtang nagkaklaro ang gilapdon sa proyekto sa Nazi, daghang mga pamilyang Aleman nga Hudiyo ang naglisod gihapon sa pagdawat nga sila anaa sa hulga.

“Nahibal-an namon nga ang pag-abot ni Hitler sa gahum usa ka peligro alang kanamo isip mga Hudiyo,” ingon ni Feuchtwanger, kansang magulang nga lalaki sa amahan, si Lion Feuchtwanger, usa ka bantogan nga kontra-Nazi nga magsusulat og dula. Ang apartment ni Lion Feuchtwanger gilungkab sayo pa sa 1933, samtang siya naa sa gawas sa nasud - ug wala na siya mibalik sa nasud. Apan ang mga ginikanan ni Edgar nagpabilin sa ideya nga sila sa bisan unsang paagi wala mamatikdi.

Edgar Feuchtwanger

• Natawo niadtong 28 sa Septyembre 1924 sa Munich
• Miabot sa Inglatera niadtong 1939, ug misulod sa Cambridge University paglabay sa lima ka tuig, aron mobasa og Kasaysayan
• Nahimong magtutudlo sa kasaysayan sa University of Southampton niadtong 1959
• Naminyo kang Primrose Mary Essame niadtong 1962, diin sila adunay tulo ka mga anak
• Nagmantala og daghang mga libro, lakip ang mga buhat bahin kang Disraeli, Gladstone ug Bismarck – ug From Weimar to Hitler: Germany, 1918-33
• Nagpuyo sa gawas sa Winchester sa habagatang Inglatera

Sa mando ni Hitler, ang ubang mga pamilyang Hudiyo gipapahawa sa kasilinganan aron paghatag og agianan alang sa iyang mga sulugoon ug mga bodyguard. Apan walay usa nga nanuktok sa pultahan sa mga Feuchtwanger.

Apan, niadtong Nobyembre 10, 1938, nahugno ang bakak nga pagbati sa seguridad. Sayo sa buntag, nadunggan sa 14 anyos nga si Edgar ang mga opisyal gikan sa gikahadlokang Gestapo nga miabot sa balay sa pamilya. Sa miaging gabii, nahitabo ang unang balud sa organisadong kapintasan sa Nazi batok sa mga Hudiyo sa tibuok Alemanya ug mga bahin sa giokupar nga Austria.

Atol sa pogrom, nga nailhan nga Kristallnacht, o ang gabii sa nabuak nga bildo, 91 ka mga Hudiyo ang gipamatay, napulo ka libo pa ang gidakop ug liboan ka mga balay, negosyo, ug sinagoga sa mga Hudiyo ang giguba.

Nahinumdom si Feuchtwanger nga nagtan-aw, nahadlok ug walay mahimo, samtang gidala ang iyang amahan. “Wala nila siya gimaltrato,” ingon niya. “Maisog kaayo ang akong inahan.” Sa ulahi, mibalik ang Gestapo nga adunay mga van ug kahon sa pagbalhin aron kuhaon ang labing bililhong mga libro sa halapad nga librarya sa iyang amahan. “Gitawag nila kini, sa Aleman, 'paghimo sa mga libro nga luwas',” ingon ni Feuchtwanger.

Usa kadto ka dakong kausaban para sa batang lalaki ug sa iyang pamilya. Dili na siya makaeskwela ug nagtigom siya sa iyang inahan ug ubang suod nga mga paryente sulod sa balay sulod sa daghang adlaw, nga wala mangahas paggawas. "Gibati namo nga walay mahimo - nga adunay moabot ug mopatay kanamo ug walay bisan kinsa nga mobuhat bisan unsa."

Sulod sa unom ka semana, naghulat ang pamilya sa balita, nahadlok sa pinakagrabe nga mahitabo. Ang ilang nahibal-an lang mao nga ang amahan ni Edgar ug usa sa iyang mga uyoan gidala sa Dachau, ang bantogan nga kampo sa pinugos nga pagtrabaho sa daplin sa Munich. Dayon, kalit lang, gibuhian ang iyang amahan, gikapoy, nasakit ug grabe ang katugnaw, apan buhi pa.

Sa ulahi, gisultihan niya ang iyang anak nga ang bugtong paagi aron mabuhi sa mapintas nga rehimen sa kampo mao ang "dili pagdani sa atensyon sa imong kaugalingon". Sa higayon nga dili ka makasunod sa trabaho, o matumba tungod sa kakulang sa pagkaon, giingnan niya ang iyang anak, nahuman ka na.

Sa pagbalik niya kanila, nakombinsir na ang pamilya nga kinahanglan na silang mobiya sa Nazi Germany. Uban sa tabang sa mga paryente nga naa na sa gawas sa nasud, nakakuha sila og visa aron makabiyahe paingon sa UK.

Niadtong Pebrero 1939, misakay si Edgar og tren paingon sa London. Giubanan siya sa iyang amahan hangtod sa utlanan sa Netherlands ug dayon mibalik sa Germany aron tapuson ang mga kahikayan para kaniya ug sa iyang asawa nga mosunod. Niadtong Mayo sa maong tuig, ang pamilya nagkahiusa pag-usab sa England.

Isip usa ka pamilya, wala na sila mibalik sa ilang daang balay sa Munich, bisan pa nga si Feuchtwanger mibisita sa unang higayon niadtong 1950s, human sa katapusan sa Ikaduhang Gubat sa Kalibutan. Miadto siya aron tan-awon ang daang pinuy-anan ni Hitler sa ikaduhang andana. Nagbarog pa gihapon kini, matod niya. Apan karon walay bisan unsa nga nagpakita nga ang usa ka tawo nga nakahimo og ingon nga epekto sa kasaysayan sa kalibutan nakapuyo didto.

(BBC News)