Si Propeta Rasûlullah (sall-Allâhu ta'âlâ 'alaihi wa sallam) miingon nga îmân mao ang pagtuo sa unom ka piho nga kamatuoran. Gipahayag niya kana "Una sa tanan, ang pagtuo sa Allâhu ta'âlâ, ikaduha ang pagtuo sa Iyang mga anghel." Ug siya mipadayon sa pagpahayag sa uban kanila:
Ang ikatulo sa unom ka sukaranan sa îmân mao ang “sa pagtuo sa mga Libro nga gipadayag sa Allâhu ta’âlâ.” Iyang gipadala kini nga mga Libro ngadto sa pipila ka mga propeta pinaagi sa pagpabasa sa anghel ngadto kanila. Sa uban Siya nagpadala ug mga basahon nga gisulatan sa mga papan, ug sa uban pinaagi sa pagpabati kanila nga walay manolunda. Kining tanan nga mga Libro kay Pulong sa Allâhu ta'âlâ (Kalâm-Allâh). Sila walay katapusan sa nangagi ug walay katapusan. Dili sila mga binuhat. Dili kini mga pulong nga hinimo sa mga anghel, ni mga pulong sa mga propeta. Ang Pulong sa Allâhu ta'âlâ dili sama sa pinulongan nga atong gisulat, ibutang sa hunahuna ug isulti. Dili kini sama sa pagsulat, pagsulti o hunahuna. Wala kini mga letra o tunog. Ang tawo dili makasabut kung unsa ang Allâhu ta'âlâ ug ang iyang mga Katangian. Apan ang mga tawo makabasa niana nga Pulong, ibutang kini sa hunahuna ug isulat kini. Kini mahimong hâdith, usa ka binuhat, kon kini uban kanato. Sa ato pa, ang Pulong sa Allâhu ta'âlâ adunay duha ka aspeto. Kung kini kauban sa mga tawo, kini usa ka hâdith ug usa ka binuhat. Kung kini gihunahuna nga Pulong sa Allâhu ta'âlâ, kini walay katapusan (qadîm).
Ang tanan nga mga Libro nga gipadala ni Allâhu ta'âlâ matarong ug husto. Walay bakak o sayop diha kanila. Bisan tuod Siya miingon nga Siya mosilot ug magsakit, kini giingon nga kini posible (jâ'iz) nga Siya mopasaylo; kini nagdepende sa Iyang Kabubut-on o sa mga kondisyon nga dili mahibaloan sa tawo, o kini nagpasabot nga Siya mopasaylo sa silot nga angay sa mga Muslim. Tungod kay ang mga pulong nga 'silot' ug 'torture' wala magsaysay sa usa ka panghitabo, dili kini bakak kung Siya mopasaylo. O, bisan dili jâ'iz nga Siya dili mohatag sa mga ganti nga Iyang gisaad, kini mao ang jâ'iz nga Siya mopasaylo sa mga silot. Rason, ang mga balaod sa tawo ug mga âyat nagpamatuod kanato nga husto.
Kinahanglan nga hubaron ang mga âyat ug hadîth sa ilang literal nga mga kahulugan, gawas kung adunay peligro o kahasol. Dili tugotan ang paghatag ug ubang mga kahulogan nga susama sa ilang literal nga mga kahulogan.[2] Nanawag ang mga âyat mutashâbihât adunay dili masabtan, okulto nga mga kahulogan. Ang Allâhu ta'âlâ lamang ang nakahibalo ug gamay ra ang mga inila nga labaw nga gihatagan og al-'ilm al-ladunnî nga nakasabut sa ilang mga kahulugan kutob sa gitugotan. Walay lain nga makasabut kanila. Tungod niini nga rason, kinahanglan kitang motuo nga ang mga âyat sa mutashâbihât kay sa Pulong sa Allâhu ta'âlâ, ug dili nato susihon ang mga kahulogan niini. Ang mga eskolar sa Ash'arî madhhab nag-ingon nga kini gitugutan sa pagpatin-aw (ta'wîl) sa maong mga âyat sa mubo o sa detalye. 'Ta'wil' nagpasabut nga 'pagpili, gikan sa daghang mga kahulugan sa usa ka pulong, ang usa nga dili kasagaran.' Pananglitan, mahitungod sa âyat, "Ang Kamot ni Allah labaw sa ila," nga mao ang Pulong sa Allâhu ta'âlâ, kinahanglan kitang moingon, “Ako mituo sa bisan unsa nga gipasabot ni Allâhu ta'âlâ niini.” Labing maayo ang pag-ingon, “Dili nako masabtan ang kahulogan niini. Ang Allâhu ta'âlâ lamang ang nasayod.” O kinahanglang moingon kita, “Ang kahibalo ni Allâhu ta'âlâ lahi sa atong kahibalo. Ang Iyang Kabubut-on dili sama sa atong kabubut-on. Sa samang paagi, ang Kamot ni Allâhu ta'âlâ dili sama sa mga kamot sa Iyang tawhanong mga binuhat.”
Diha sa mga Libro nga gipadayag ni Allâhu ta'âlâ, bisan ang mga paglitok o ang mga kahulogan sa pipila ka âyats, o pareho, giusab (naskh) Niya. Gipulihan sa Qur'ân al-kerîm ang tanang Libro ug giwagtang ang kabalido sa ilang mga lagda. Wala’y bisan unsang mga sayup, pagdugang, nakalimtan o nawala nga mga punto sa Qur'ân al-kerîm hangtod sa katapusan sa kalibutan, ni kini makalimtan. Ang tanang kahibalo sa nangagi ug sa umaabot anaa sa Qur'ân al-kerîm. Tungod niini, kini mas taas ug mas bililhon kay sa tanang Libro. Ang labing dako nga mu'jiza sa Rasûlullah (sall-Allâhu ta'âlâ 'alaihi wa sallam) mao ang Qur'ân al-kerîm. Kung ang tanan nga mga tawo ug mga genie magtigum ug mosulay sa pagsulti sa usa ka butang nga susama sa labing mubo nga sura sa Qur'ân al-kerîm, dili nila kini mahimo. Sa pagkatinuod, ang batid, literary nga mga magbabalak sa Arabia nagtigom ug naningkamot pag-ayo, apan dili sila makasulti sama sa tulo ka mugbong âyat. Dili sila makabarog batok sa Qur'ân al-kerîm. Nakugang sila. Ang Allâhu ta'âlâ naghimo sa mga kaaway sa Islam nga dili makahimo ug mapildi atubangan sa Qur'ân al-kerîm. Ang kabatid sa Qur'ân al-kerîm labaw sa gahum sa tawo. Ang mga tawo dili makahimo sa pagsulti sama sa giingon niini. Ang mga âyat sa Qur'ân al-kerîm dili sama sa balak, prosa o rhymed nga bersikulo sa mga tawo. Bisan pa niana, kini giingon diha sa mga letra sa pinulongan nga gisulti sa literatura, batid nga mga tawo sa Arabia.
Usa ka gatos ug upat sa langitnong mga Libro ang gipadayag kanamo: nahibal-an nga napulo ka suhuf (pl. sa sahîfa, gamay nga libro) ang gipadayag ngadto sa Âdam ('alaihi 's-salâm), kalim-an nga suhuf sa Shis (Shît) ('alaihi 's-salâm), katloan ka suhuf kang Idrîs ('alaihi 's-salâm) ug napulo ka suhuf kang Ibrâhîm ('alaihi 's-salâm); ang Tawrât (Ang Torah) gipadayag ngadto kang Mûsâ (Moises) ('alaihi 's-salâm), ang Zebûr (ang orihinal nga Mga Salmo) ngadto kang Dâwûd ('alaihi 's-salâm), ang Injîl (Latin 'Evangelium') ngadto sa 'Îsâ (Jesus) ('alaihi 's-salâm) ug ang Qur'an al-kerîm ngadto kang Muhammad ('alaihi 's-salâm).
Sa diha nga ang usa ka tawo gusto nga mohatag og usa ka sugo, sa pagdili sa usa ka butang, sa pagpangutana sa usa ka butang o sa paghatag sa pipila ka mga balita, una siya naghunahuna mahitungod sa ug nag-andam niini sa iyang hunahuna. Kini nga mga kahulogan sa hunahuna gitawag “kalâm nafsî,” nga dili maingon nga Arabic, Persian o English. Ang ilang pagkapahayag sa lain-laing mga pinulongan dili makapausab niini nga mga kahulogan. Ang mga pulong nga nagpahayag niini nga mga kahulogan gitawag “Kalma lang.” Ang Kalâm lafzî mahimong isulti sa lainlaing mga pinulongan. Busa, ang kalâm nafsî sa usa ka tawo usa ka putli, dili mausab, lahi nga kinaiya nga anaa sa tag-iya niini sama sa ubang mga hiyas sama sa kahibalo, kabubut-on, pag-ila, ug uban pa, ug ang kalâm lafzî usa ka grupo sa mga letra nga nagpahayag sa kalâm nafsî ug nga mogawas. sa baba sa tawo nga naglitok niini ug sa igdulungog. Busa, ang Pulong sa Allâhu ta'âlâ mao ang walay kataposan, walay kataposan, dili hilom ug dili binuhat nga Pulong nga anaa uban sa Iyang Persona. Kini usa ka kinaiya nga lahi sa as-Sifât adh-Dhâtiyya ug gikan sa as-Sifât ath-Thubûtiyya sa Allâhu ta'âlâ, sama sa Kahibalo ug Kabubut-on.
Ang hiyas nga Kalâm (Pagsulti, Pulong) dili mausab ug putli. Wala kini sa mga letra o tingog. Dili kini mahimong lahi o klasipikasyon ingon nga sugo, pagdili, pagsaysay o ingon nga Arabiko, Persian, Hebreohanon, Turkish o Syriac. Wala kini magkuha sa ingon nga mga porma. Dili kini masulat. Wala kini magkinahanglan sa mga kahimanan o media sama sa paniktik, dalunggan o dila. Bisan pa niana, kini masabtan pinaagi kanila isip usa ka binuhat nga lahi sa tanan nga mga binuhat nga atong nailhan; kini mahimong isulti sa bisan unsang pinulongan nga gusto. Busa, kung kini gisulti sa Arabiko gitawag kini nga Qur'ân al-kerîm. Kon kini gisulti sa Hebreohanon kini mao ang Tawrât. Kung kini gisulti sa Syriac kini mao ang Injîl. Ang libro Sharh al-maqâsid misulat nga kon kini gisulti sa Grego kini mao ang Injîl ug kon kini gisulti sa Syriac kini mao ang Zabûr.
Ang Al-Kalâm al-ilâhiyya (ang Balaanong Pulong) nagsulti sa lainlaing mga hilisgutan; kon kini nagsaysay sa mga panghitabo nga nahitabo o nga mahitabo, kini gitawag balita (pagsaysay); kon dili mao, kini gitawag inshâ.' Kung kini nagpunting sa mga butang nga angay buhaton, kini gitawag Amr (sugo). Kung kini nagpunting sa mga pagdili, kini mao nahî (pagdili). Apan walay kausaban o pagtaas nga mahitabo sa al-Kalâm al-ilâhiyya. Ang matag libro o matag panid nga gipadayag usa ka panid sa Pulong sa Allâhu ta'âlâ; sa ato pa, sila sa al-Kalâm an-nafsî sa Iyaha. Kung kini sa Arabiko gitawag kini nga Qur'ân al-kerîm. Ang wahî gipadayag sa balak ug nga mahimong isulat ug isulti ug madungog ug ibutang sa hunahuna gitawag al-Kalâm al-lafzî o ang Qur'ân al-kerîm. Tungod kay ang al-Kalâm al-lafzî nagpasabut sa al-Kalâm an-nafsî, gitugotan nga tawgon kini nga al-Kalâm al-ilâhiyya o ang Balaanong Hiyas. Bisan tuod kini nga Pulong usa ka matang, kini mahimong bahinon ug bahinon ngadto sa mga bahin may kalabotan sa mga tawo. Ingon nga ang kinatibuk-an niini gitawag nga Qur'ân al-kerîm, mao usab ang mga bahin niini gitawag nga Qur'ân al-kerîm.
Ang 'ulamâ' sa husto nga dalan nagkahiusa sa pag-ingon nga ang al-Kalâm an-nafsî dili usa ka binuhat apan kini mao ang qadîm (walay katapusan). Walay panaghiusa kon ang al-Kalâm al-lafzî ba hâdith o qadîm. Ang uban nga nag-isip sa al-Kalâm al-lafzî nga hâdith nag-ingon nga mas maayo nga dili moingon nga kini usa ka hâdith kay kini mahimong masaypan sa pagsabut ug moabut sa pagpasabot nga ang al-Kalâm an-nafsî kay hâdith. Kini ang labing maayo nga komento bahin niini. Kung ang hunahuna sa tawo makadungog sa usa ka butang nga nagpasabut sa lain nga butang, dungan nga mahinumduman ang butang nga gipunting. Kung ang usa sa mga 'ulamâ' sa husto nga dalan madungog nga nag-ingon nga ang Qur'ân al-kerîm kay hâdith, kinahanglan natong masabtan nga siya naghisgot sa mga tingog ug mga pulong nga atong gibasa sa atong baba. Ang 'ulamâ' sa husto nga dalan nagkahiusa sa pag-ingon nga ang al-Kalâm an-nafsî ug al-Kalâm al-lafzî mao ang Pulong sa Allâhu ta'âlâ. Bisan tuod ang ubang mga 'ulamâ' nag-isip niini nga pulong nga metapora, silang tanan miuyon nga kini mao ang Balaanong Pulong. Nga ang al-Kalâm an-nafsî mao ang Pulong sa Allâhu ta'âlâ nagpasabot nga kini mao ang Allâhu ta'âlâ's Hiyas sa Pagsulti, ug nga ang al-Kalâm al-lafzî mao ang Pulong sa Allâhu ta'âlâ nagpasabot nga kini gibuhat sa Allâhu. ta'âlâ.
Pangutana: “Gikan sa nag-una nga sinulat nasabtan nga ang walay kataposang Pulong sa Allâhu ta'âlâ dili madungog. Ang usa ka tawo nga nag-ingon, 'Nakadungog ko sa Pulong sa Allah,' nagpasabut nga 'nadungog nako ang mga tingog ug mga pulong nga gilitok' o 'Nasabtan nako ang walay katapusan nga al-Kalâm an-nafsî pinaagi niini nga mga pulong.' Ang tanang mga propeta, bisan ang tanan, makadungog niini niining duha ka paagi. Unsa ang rason sa pag-ila kang Mûsâ ('alaihi 's-salâm) isip Kalîm-Allah (usa nga gipakigsultihan ni Allâhu ta'âlâ)?”
Tubag: Si Mûsâ ('alaihi's-salâm) nakadungog sa Walay Katapusan nga Pulong nga walay mga letra o mga tingog, sa paagi nga lahi sa al-'Âdat al-ilâhiyya (ang Balaanong Kustodiya; ang balaod sa hinungdan). Siya nakadungog niini sa paagi nga dili masaysay, kay ang Allâhu ta'âlâ makita sa Paraiso sa dili masabtan ug dili masaysay nga paagi. Walay laing nakadungog niini niining paagiha. O, nakadungog siya sa Pulong sa Allâhu ta'âlâ sa mga tingog dili lamang pinaagi sa iyang mga dalunggan kondili pinaagi usab sa matag partikulo sa iyang lawas, gikan sa matag direksyon. O, nadungog lang niya kini gikan sa direksyon sa kahoy, apan dili sa mga tingog o sa pagkurog sa hangin o sa uban nga paagi. Tungod kay nadungog niya kini sa usa niining tulo ka mga kondisyon, gipasidunggan siya sa ngalan 'Kalîm-Allah'. Si Muhammad ('alaihi 's-salâm) nakadungog usab sa Balaanong Pulong niining paagiha sa Mi'râj Night. Mao usab ang pagpaminaw ni Jabrâ'îl ('alaihi's-salâm) sa iyang pagdawat sa wahî.
[1] Ref: Kini nga mga parapo gikutlo gikan sa libro nga "The Belief and Islam", annotated nga hubad sa libro I'tiqâd-nâma gisulat ni Mawlana Khalid-i Baghdadi ug gimantala sa English ni Hakikat Kitabevi, www.hakikatkitabevi.com.tr, Istanbul. Ang Mawlânâ Khalid-i Baghdâdî mao ang dakong walî, ang bahandi sa mga panalangin ni Allâhu ta'lâlâ, labaw nga tawo sa tanang bahin, ang agalon sa dili makab-ot nga kahibalo, ang kahayag sa katungod, kamatuoran ug relihiyon. Ang tagsulat sa libro I'tiqâd-nama, Ang Mawlânâ Diyâ' ad-dîn Khâlid al-Baghdâdî al-'Uthmânî (b.1192, AH/1778 sa Shahrazûr sa amihanan sa Baghdad, d. 1242/1826 sa Damascus, quddisa sirruh), gitawag nga al-'Uthmânî tungod kay siya usa ka kaliwat ni 'Uthmân Dhu'n-nûrain, ang ikatulo nga caliph (radî-Allâhu ta'âlâ' anh).
[2] Literal nga mga kahulogan: Ang Qur'an al-kerîm ug ang Hadîth ash-sherîf anaa sa Quraish nga pinulongan ug diyalekto. Apan ang mga pulong kinahanglang ihatag sa mga kahulogan nga gigamit sa Hijâz napulog tulo ka gatos ka tuig ang milabay. Dili husto ang paghubad niini pinaagi sa paghatag kanila sa mga kontemporaryo nga mga kahulugan, nga mao ang mga sangputanan sa mga pagbag-o sa daghang mga siglo.
