Ruslar hâkimiyet kurma faaliyetlerine başladığı yıllarda, bugün Orta Asya denilen, Türkistan'ı hem coğrafi, hem de siyasi yönden param parça etti. Misli görülmemiş bir şekilde insanlar felaket ve facialar ile karşı karşıya bırakıldı. On binlercesinin ırzına geçildi, yüz binlercesi öldürüldü. Köyler, şehirler yakıldı-yıkıldı hatta harabeye çevrildi. Halkın mal ve mülkü, işgalciler tarafından yağmalandı.
Bu durum ne yazık ki fazla yazılmadı, anlatılmadı. Biz de bu garip ve mağdur insanların hisssiyatını dile getirmek için makalemizde, 1898’de Özbekistan’ın Andican vilayetinde, Ruslara karşı hürriyet mücadelesi veren "Dükçi İşan"è parleremu di i massacri fatti contr'à u populu indifesu.
Andican, Özbekistan'ın Fergana Vadisi'nde mümbit arazileri ile boy gösteren önemli ve büyük bir şehirdir. Ruslar bu coğrafyada akla-hayale gelmeyecek bir katliam yaptı. Askeri celseler Andican vilayetine geldi. Bunlara komutanlık yapan R.Çaykovski, Müslümanların görüldükleri yerde öldürülmesini emretti. O gün binlercesinin kanları döküldü. Binlerce çocuk yetim, yüzlerce kadın dul kaldı. Rusların bu zulmüne karşı mücadele verilmesi gerekiyordu. Ne yazık ki halkın elinden hiçbir şey gelmiyordu. O zaman Dükçi İşan liderliğinde, bir mücadele hazırlığı yapılıyordu ki bunu duyan Rus komutan, D.İşan'ın derhal yakalanmasını emretti.
D. İşan'ı arayan askerlerin önüne sarıklı kim denk geldiyse O'nun mürididir deyip zorla dövüldü, sorgusuz- sualsiz hapse atıldı. Bundan dolayı hiç kimse sarıklarıyla sokağa çıkamaz oldu. Rus askerleri işi daha da ileriye götürdü, zulümlerini günden güne arttırmaya başladı. Korkudan, ne yazık ki mazlumların feryadını işitecek kimsede yoktu. Pek çok asker Dükçi İşan'ın evine gitti. Evde bulamayınca içeride ne buldularsa şehre, Rus komutana getirdiler.
Lettere da a scatula
Eşyaları arasında çıkan mektupları tercüme ettirdiler. Gördüklerinin tamamı, selam ve dua mektuplarıydı. Bu mektuplar kimden geldiyse derhal yakalanması emredildi. Çok sayıda kişi hapsedildi, dayanılmayacak işkenceler yapıldı. Dört-beş gün içerinde hapishaneler doldu-taştı, insanları koyacak yer kalmadı. Aralarındakilerin ekserisi Kırgız olup, Özbek, Kazak, Kıpçak, Karakalpak, Uygur Türkü idi.
Governatore Regionale di Fergana, teme di a pressione di i suldati: "Eğer Dükçi imam hemen yakalanmazsa Andican'da katliam yapacağım" hà urdinatu. "Șayet şehir ve köyler vurulmasın diyorsanız, Dükçi imam müritleriyle birlikte yakalansın." U so ordine hè stata incollata nantu à i mura di e strade di a cità è di u paese. Nove ghjorni sò passati da stu incidente. "Dükçi imam ele geçirildi" Una nutizia hè stata intesa: Hè statu pigliatu è imprigiunatu. "Ya konuşursun, ya da sana acı azap yaparız" dediler. D.İşanada dayanılmayacak eziyetler ediliyordu. Hemen ardından darağacına getirilerek korkunç işkencelerle idamına karar verildi.
Incuntatu
Duca Ishan hè statu purtatu in tribunale. I Russi parevanu à sente, ma eranu cuncentrati nantu à qualsiasi trattamentu chì vulianu dà. L'anu purtatu à u podium. Hanu dumandatu s'ellu ci era qualcosa chì vulia dì. Allora, l'imam Dukecu hà dettu à alta voce:
"Ey Müslüman kardeşlerim şahit olun! Ben haksız bir suçlamaya maruz kaldım. Çoluk çocuklarım, ufak tefek işlerim vardı. Bu vali (guvernatore russu) ve töreler adâletli bir iş yapmadılar. Dürüst bir yargılamada bulunmadılar. Dua edin, bu zalimleri Allah..." Mentre ellu dicia questu, u guvernatore russu hè ghjuntu è disse: "Ancu sempre!" « Zittu », gridò. Quandu i suldati chjappà u stomacu di l'Imam 4-5 volte cù i buttigli di i so fucili, a so voce si firmò. Di colpu anu ligatu nodi è distruttu u podium sottu à i so pedi. guvernatore, "Runite i zitelli subitu è purtateli". hà urdinatu. I zitelli chì anu vistu l'imam in quellu statu svenuti da a paura.
Prigionieri pussedi
Dükçi imam'a yakın kim varsa, hapsedildi. Rus komutan hergün 5-6 kişiyi hapisten çıkarıyor, Uzun kamçı sapı ve dut dalları ile askerlerin ortasında çıplak hale getirilerek derileri parçalanıncaya kadar dövülüyordu. Askerler kalk diye başlarına tekme ile vuruyor, bağırıyordu. Biçareler "Yâ Pîrim" Quand'elli gridavanu, u guvernatore russu li fece traduzzione. "Ne diyor bu" diyordu. Tercuman, "Dükçi İşan'dan yardım diliyor" Quandu hà dettu questu, u guvernatore s'arrabbia è disse: "Yatırıp yine vur!" hà urdinatu. Perchè i prigiuneri anu persu a so forza; "Ey Vali bey bir çift sözümüz var, ne olur bizi bir dinleyin!" Ogni volta ch'elli dicenu qualcosa o facianu un sonu, quattru suldati s'inginocchiavanu à u collu è ùn li lasciavanu mai parlà.
sottu à a forca
Per inculcà a paura in u publicu, "Yüce Çar'a asi olan asılacaktır" Chjamavanu i criatori di a cità. "12 kişi asılacak, bütün halk çıkıp seyretsin" haberi her yere gönderildi. 8 tane darağacı kuruldu. Bütün halk şehre çıksın, Dükçi imam'ın sofulardan 12 kişi asılacaktır diyerek herkesi zorla topladılar. Maksatları vatandaşın yüreklerinde korku bırakmaktı. Ne var ki darağacında asılı olanlar öldürülerek, cesetleri darağacının yanına kazdıkları çukurlara tepildi…
source:
- Hamid Ziyayev: "Türkistan'da Rus Hakimiyetine Karşı Mücadele" Publicazioni di a Società Storica Turca
- Enver Altaylı "Esir Türk İllerinde Doksan Gün"Yeni Yayinevi. 1. Baskı 1980
