კომენტარი ამ თემაზეათათურქის უნივერსიტეტის საერთაშორისო ურთიერთობების ფაკულტეტის ლექტორი, ფილოსოფიის დოქტორი ჯემილ დოგაჩ იპეკი.
თურქეთსა და გერმანიას შორის ურთიერთობები ბოლო წლებში საკმაოდ დაძაბული რჩება, თუმცა ბოლო დროს ნორმალიზაციის ნიშნები შეინიშნება. ამ გადაცემაში ჩვენ გავაანალიზებთ თურქეთ-გერმანიის ურთიერთობებს ბოლო დროს განვითარებული მოვლენების გათვალისწინებით.
თურქეთის პერსპექტივიდან, გერმანიასთან ურთიერთობები ბოლო რამდენიმე წლის განმავლობაში ყველაზე დაბალ ნიშნულამდე დაეცა. ორ ქვეყანას შორის ურთიერთობის ისტორიაში ყველაზე დაძაბული პერიოდები არასდროს ყოფილა ისეთი ხანგრძლივი და სისტემატური, როგორც ბოლო სამი წლის განმავლობაში.
გავიხსენოთ, რომ ურთიერთობების გამწვავება ჟურნალ „Der Spiegel“-ის მიერ გამოქვეყნებული ინფორმაციით დაიწყო, რომ გერმანიის ფედერალური დაზვერვის სამსახური (BDN) 2009 წლიდან თურქეთის უმაღლესი ლიდერების სატელეფონო საუბრებს ისმენდა. აშკარა კრიზისის პირველი სიგნალი კი ის იყო, რომ გერმანიის ხელისუფლებამ, გერმანელი სატირიკოსის, იან ბიომერმანის, 2016 წელს დაწერილი პოემის საპასუხოდ, რომელიც თურქეთის პრეზიდენტ რეჯეფ თაიფ ერდოღანის შეურაცხყოფას შეიცავდა, არა მხოლოდ გამოძიება არ ჩაატარა, არამედ სატირიკოსიც დაიცვა და საკუთარი პოზიცია სიტყვის თავისუფლების დაცვით დაასაბუთა. რამდენიმე თვის შემდეგ, გერმანიის ფედერალურმა პარლამენტმა მიიღო კანონპროექტი ე.წ. სომხების გენოციდის შესახებ, რითაც ძლიერი დარტყმა მიაყენა ორ ქვეყანას შორის დიპლომატიურ ურთიერთობებს.
საპასუხოდ, ანკარამ უარი თქვა გერმანიის თავდაცვის მინისტრის ინჯირლიკის საჰაერო ბაზაზე ვიზიტის მოთხოვნაზე, რაც აისახა უცხოურ მედიაში. გერმანიის მთავრობამ განაცხადა, რომ ფედერალური პარლამენტის გადაწყვეტილება იურიდიულად სავალდებულო არ იყო, თუმცა კრიზისი კვლავ გამწვავდა.
გერმანიამ აუხსნელად გადადგა ნაბიჯები ანკარის წინააღმდეგ ტერორისტული ორგანიზაციების, PKK-სა და FETÖ-ს წინააღმდეგ ბრძოლაში. ქვეყანამ თავის ტერიტორიაზე მიიღო ამ ტერორისტული ორგანიზაციების წევრები და უარი თქვა მათი სასამართლოში წარდგენის მოთხოვნაზე. აღსანიშნავია, რომ ბერლინი, რომელიც არ იყო ცნობილი თურქეთის მხარდაჭერით ტერორისტული ორგანიზაციების წინააღმდეგ ბრძოლაში, აღარ გრძნობდა საჭიროებას, დაემალა თავისი ანტითურქული საქმიანობა.
ბერლინმა ასევე არ გამოხატა რაიმე განსაკუთრებული რეაქცია 15 წლის 2016 ივლისს თურქეთში მომხდარ გადატრიალების მცდელობაზე. ყოველგვარი საფუძვლის გარეშე, მან უარი თქვა გადატრიალებაში მონაწილე პირების ექსტრადირებაზე და მიიღო ისინი თავის ტერიტორიაზე. ამან შექმნა შთაბეჭდილება, რომ გერმანიის მთავრობის პოზიცია, როგორიც არ უნდა ყოფილიყო ის მმართველი „სამართლიანობისა და განვითარების პარტიის“ მიმართ, მტრულ ბრძოლაში გადაიზარდა. ამრიგად, გადატრიალების მცდელობის შემდეგ, გერმანიამ თავშესაფარი მისცა თურქეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროსა და არმიის დაახლოებით 900 ყოფილ თანამშრომელს. თურქეთის მიერ უსაფრთხოებისთვის საფრთხის შემცველი ტერორისტების ექსტრადიციის მოთხოვნის მიუხედავად, გერმანიის სასამართლოები აცხადებენ, რომ თურქეთი ცდილობს ოპოზიციაზე ზეწოლას და აგრძელებს ინტერპოლის გამოყენებას ცუდი მიზნებისთვის.
2016 წლის ივლისში გერმანიამ უარი თქვა თურქეთის პრეზიდენტ რეჯეფ თაიფ ერდოღანს ქვეყანაში ტელეკონფერენციის საშუალებით წინასაარჩევნო მიტინგის ჩატარების უფლებაზე, რამაც ორმხრივ ურთიერთობებში დაძაბულობის კიდევ ერთი ესკალაცია გამოიწვია.
გერმანიის ხელისუფლება აცხადებს, რომ თურქეთი ზღუდავს ადამიანის უფლებებს ტერორიზმთან ბრძოლაში და სათანადო მნიშვნელობას არ ანიჭებს დემოკრატიულ პრინციპებს. ამავდროულად, არც გერმანული და არც უცხოური პრესა „ანტიდემოკრატიულს“ არ უწოდებს იმ ფაქტს, რომ გერმანია არ იღებს ზომებს ამ ქვეყანაში მცხოვრები თურქების მიმართ რასისტული და დისკრიმინაციული პრაქტიკის წინააღმდეგ და რომ უსაფრთხოების სტრუქტურები და სასამართლო ორგანოები წყვეტენ გამოძიებებს.
ნაციონალ-სოციალისტური იატაკქვეშა დაჯგუფების სასამართლო პროცესმა, რომელმაც თურქი მოქალაქეები მოკლა, ასევე გამოავლინა გერმანიის სასამართლო სისტემის თავისებურებები. სასამართლო პროცესმა თითქმის დაამტკიცა, რომ ათობით თურქი მოკლეს ქვეყანაში მოქმედი ნაცისტური ჯგუფების მხარდაჭერით, თუმცა მხოლოდ რამდენიმე დაბალი რანგის ჩინოვნიკი დაისაჯა პასუხისგებაში და კრიმინალური სტრუქტურა არ გამოვლენილა, რაც ამყარებს იმ მტკიცებას, რომ გერმანიის მთავრობა ბრალდებულებს იცავს.
ამასობაში, ურთიერთობებში დაძაბულობის ტენდენცია შეიცვალა ორივე ქვეყნის შეერთებულ შტატებთან არსებული პრობლემებით. აშშ-ის პრეზიდენტ დონალდ ტრამპის უკმაყოფილო მიდგომამ ეკონომიკური და უსაფრთხოების საკითხებთან დაკავშირებით ხელი შეუწყო ანკარასა და ბერლინს შორის დაახლოებას. თურქეთის ვალუტის კურსის ცვალებადობით გამოწვეულმა ეკონომიკურმა ტურბულენტობამ და იმის შესაძლებლობამ, რომ ევროპის საბანკო სექტორზე ჯაჭვური რეაქცია შეიძლება დაზარალდეს, ხელი შეუწყო გერმანიის პრო-თურქული პოზიციის დაკავებას. ამ მოვლენებმა გამოავლინა ნატოს ორ მოკავშირეს შორის დაახლოების აუცილებლობა იმ დროს, როდესაც აშშ კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებდა ალიანსისადმი მის ერთგულებას.
ამის უახლესი მაგალითი იყო გერმანიის ფინანსთა მინისტრის ოლაფ შოლცის ამ კვირაში თურქეთში ვიზიტი თავის ფრანგ კოლეგასთან ერთად. მოლაპარაკებების დროს გამოითქვა პოზიცია სავაჭრო ურთიერთობების განვითარების სასარგებლოდ, ასევე გერმანიის მზადყოფნა, მხარი დაუჭიროს თურქეთს ვალუტის რყევების დროს ეკონომიკური სტაბილურობის უზრუნველყოფაში. მსგავსი მაგალითია იდლიბის შესახებ შეხვედრა, რომელიც თურქეთის პრეზიდენტის პრესსპიკერმა იბრაჰიმ კალინმა ერთი კვირის წინ სტამბოლში გამართა გერმანიის, საფრანგეთისა და რუსეთის წარმომადგენლებთან: იდლიბში შესაძლო ოპერაცია წამყვან ადგილს იკავებს გერმანიის საგარეო პოლიტიკაში, რადგან მას შეუძლია მიგრაციის ტალღა გამოიწვიოს.
თურქეთსა და მის ერთ-ერთ დიდი ხნის ევროპელ მოკავშირეს, გერმანიას, მრავალმხრივი ურთიერთობები აკავშირებთ, რომელიც მოიცავს პოლიტიკას, ეკონომიკას, სამხედრო და ჰუმანიტარულ საკითხებს. მათი ურთიერთობები უფრო მასშტაბურია, ვიდრე თურქეთის ბევრ მეზობელ ქვეყანასთან. ორმხრივი მაღალი დონის ვიზიტების გარდა, ორ ქვეყანას ტრადიციულად რეგულარული ტექნიკური კონტაქტები აქვს. ქვეყნებს შორის მჭიდრო ურთიერთობა და ორმხრივი ურთიერთობების მრავალმხრივი ბუნება როგორც შესაძლებლობებს, ასევე გამოწვევებს წარმოადგენს. პრობლემების დასაძლევად და თურქეთსა და გერმანიას შორის ურთიერთობების ნორმალიზებისთვის მნიშვნელოვანია დიალოგის არხების ღიად შენარჩუნება. ამრიგად, ორმხრივი ურთიერთობების ბოლოდროინდელმა დათბობამ, რომელიც საერთო რისკებით იყო გამოწვეული, თურქეთი კვლავ აიძულა ევროკავშირში გაწევრიანების მოლაპარაკებების დაწყებისკენ. ამავდროულად, მზარდი საგარეო პოლიტიკური რისკები გერმანიისგან თურქეთის მიმართ უფრო ფრთხილი პოლიტიკის გატარებას მოითხოვს.
