არის თუ არა დემოკრატიული რეცესია? არა, არა ეკონომიკური. უფრო სწორად, ხმის მიცემის ტიპის. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, დემოკრატია უკან მიდის? ეს ასე არ არის. დემოკრატია მდგრადი რჩება. ავტორიტარიზმი შეკავებულია, რუსეთში, თურქეთსა და ჩინეთში რეცესიის მიუხედავად.
„დემოკრატია შესაძლოა პრაქტიკაში გარკვეულწილად უკან იხევდეს, მაგრამ ის კვლავ გლობალურად აღმავლობას ინარჩუნებს ადამიანების ღირებულებებსა და მისწრაფებებში“, - წერს ლარი დაიმონდი ახალ წიგნში „დემოკრატია დაღმასვლაში“. სინამდვილეში, დაიმონდის დადებითი დასკვნა ნაკლებად პოზიტიურია, ვიდრე მე მჯერა, რომ ფაქტები აჩვენებს. ზოგადად, დემოკრატია უკან არ იხევს.
გაზომვის დებატებში ერთ-ერთი პრობლემა ის არის, რომ ჩვენ ძალიან ბევრს ველოდებით. 1970-იანი წლების შუა პერიოდიდან 1990-იანი წლების დასაწყისამდე მსოფლიოში დემოკრატიების რიცხვი დაახლოებით 45-დან გასაოცარ 120-მდე გაიზარდა, რაც მსოფლიოს მოსახლეობის ნახევარზე გაცილებით მეტია. როგორ შეგვიძლია გონივრულად ველოდოთ, რომ ყველა ეს წარმატებას მიაღწევს? გარკვეული ჩავარდნები აუცილებლად იქნებოდა. რატომ უნდა ველოდოთ, რომ ეს სწრაფი ტემპი გაგრძელდება? მაშ, რატომ არის ფრაზა „დემოკრატია დაღმასვლაში“?
არსებობს სულ მცირე ოთხი გლობალური დემოკრატიის ინდექსი: Freedom House, Polity, Economist Intelligence Unit და Bertelsmann-ის დემოკრატიის ინდექსი. 2000-დან 2013 წლამდე პერიოდის გათვალისწინებით, მსოფლიო დღეს უფრო დემოკრატიულია, ვიდრე 2000 წელს იყო. ამ ოთხიდან მხოლოდ Freedom House აჩვენებს კლებას და ეს უკიდურესად მოკრძალებულია.
თუმცა, ვაღიარებ, რომ თუ ამას ცოტათი განვიხილავთ და 2005 წლიდან პერიოდს გადავხედავთ, დავინახავთ კლებას, მაგრამ ისევ და ისევ ძალიან მოკრძალებულს. თვით Freedom House-იც კი აჩვენებს, რომ 2005-დან 2013 წლამდე კლებაში მყოფი დემოკრატიების ან თითქმის დემოკრატიული ქვეყნების საერთო რაოდენობა მხოლოდ ორი იყო. 2005-დან 2013 წლამდე 10 ქვეყანა იყო, რომელმაც მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა დემოკრატიული პრაქტიკა. უფრო მეტიც, მნიშვნელოვანი კლების უმეტესობა არა სრულ დემოკრატიებში, არამედ უკვე გარკვეულწილად ავტორიტარულ რეჟიმებში მოხდა, როგორიცაა ცენტრალური აფრიკის რესპუბლიკა, გამბია, გვინეა-ბისაუ და იორდანია. რაც შეეხება სრულფასოვან დემოკრატიებს, რომლებიც 1990-იან წლებში „თავისუფლად“ კლასიფიცირდნენ, მხოლოდ ორი - ტაილანდი და ვენესუელა - შევიდა ტერმინალურ მდგომარეობაში.
იმავე პერიოდში 8 ქვეყანა გახდა „თავისუფალი“ და დღემდე ასეა: ბრაზილია, ხორვატია, მექსიკა, განა, ინდონეზია, პერუ, სერბეთი და სენეგალი.
სიმართლე ისაა, რომ არსებობს უკუქცევის ილუზია. ერთ-ერთი მიზეზი არის გადაჭარბებული ოპტიმიზმი, რომელიც ნაწილობრივ ჩამოყალიბდა 1974-1991 წლების პერიოდის არაჩვეულებრივად წარმატებული დემოკრატიზაციის შედეგად. სამხრეთ ევროპაში (ესპანეთი, პორტუგალია და საბერძნეთი), სამხრეთ ამერიკაში (არგენტინა, ბრაზილია, ჩილე და ურუგვაი) და ცენტრალურ ევროპაში (ბულგარეთი, ჩეხოსლოვაკია, უნგრეთი და პოლონეთი) ავტორიტარულმა კრიზისებმა ახალი დემოკრატიების ჩამოყალიბება გამოიწვია.
თუმცა, ადგილზე განვითარებულმა მოვლენებმა დამკვირვებლებს ორი შეცდომა დაუშვეს. პირველი, ხალხმა ავტორიტარული კრახი დემოკრატიზაციასთან აიგივა. თუმცა, ეს ყოველთვის ასე არ იყო - პოლონეთსა და ესპანეთში კი, მაგრამ ირანსა და პაკისტანში - არა. ავტორიტარული კრახების უმეტესობას დემოკრატიზაცია არ მოუტანია. „ახალი დემოკრატიების“ რაოდენობა იმაზე ნაკლები იყო, ვიდრე ბევრ დამკვირვებელს სჯეროდა. საკმაოდ ბევრი „ფანტასტიკური“ რეფორმა იყო, რომლებიც მოკლევადიანი კრიზისის განმუხტვას ისახავდა მიზნად, მაგრამ კონტროლი შენარჩუნდა არმიის, პოლიციის, მედიისა და სასამართლოების მეშვეობით.
მეორეც, ზოგიერთმა დამკვირვებელმა, როგორც ჩანს, ვერ შეამჩნია, თუ რამდენად ადვილი იყო ამ პერიოდში ავტორიტარული ხელმძღვანელობის დამხობა, რადგან რეჟიმები გაკოტრებული იყო, მათი სახელმწიფოები არეულობაში იმყოფებოდა და, ბევრ შემთხვევაში, იძულებითი აპარატის კონტროლი დაკარგული ჰქონდათ. ავტოკრატიები ადვილად დაემხო ალბანეთში, ბელარუსში, ბენინში, ცენტრალური აფრიკის რესპუბლიკაში, კონგო-ბრაზავილში, საქართველოში, მადაგასკარში, მალავიში, მოლდოვაში, ნიგერში, უკრაინასა და ზაირში. ეს ადვილად დასამხობადი სიტუაცია, სავარაუდოდ, აღარ დაბრუნდება.
ამ თავბრუდამხვევ პერიოდთან და 1991 წელს საბჭოთა კავშირის დაშლასთან შედარებით, მართლაც ყალიბდება რწმენა, რომ დემოკრატიზაცია დღეს იმ სისწრაფით არ მიიწევს წინ, როგორც ადრე. თუმცა, სინამდვილეში, 2016 წლის სიტუაციით იმედგაცრუების საფუძველი არ არსებობს. ის ისეთივე კარგია, როგორც შეგვეძლო გვეფიქრა.
დღეს ბევრი კიდევ ერთ შეცდომას უშვებს. ისინი უყურებენ ჩინეთში, რუსეთში, ახლო აღმოსავლეთში და ბოლო დროს თურქეთში არსებულ უკუსვლას და ხედავენ, რომ მსოფლიოს სხვა ქვეყნებში დემოკრატიის ფრონტზე დიდად არაფერი ხდება.
მაგრამ, თურქეთის გარდა, დანარჩენი სამი შემთხვევა დიდი ხანია - საუკუნეების განმავლობაში - რთული იყო და დიდხანს დარჩება. უფრო მეტიც, „დაბლა ჩამოკიდებული ხილი“ უკვე მოკრეფილია - დემოკრატიას საჭიროებენ დარჩენილი ქვეყნები, რომლებიც რთულ შემთხვევებს წარმოადგენენ. ამის მაგალითებია საჰარის სამხრეთით მდებარე აფრიკის ზოგიერთი სუსტი სახელმწიფო, დასავლეთის მიერ მხარდაჭერილი დინასტიური ნავთობის მწარმოებელი ქვეყნები, მაღალი ეკონომიკური ზრდის მქონე ერთპარტიული სახელმწიფოები, დასავლეთთან ტრადიციულად დაბალი დონის კავშირის მქონე ქვეყნები და სისხლითა და რევოლუციით შედარებით ცოტა ხნის წინ დაბადებული რეჟიმები.
1970-იან და 80-იან წლებში დემოკრატიზაციის სწრაფმა ზრდამ ცრუ მოლოდინები შეგვიქმნა. დიდი აღმავლობის შემდეგ პლატოზე მივედით. ეს არ არის მოწოდება დასვენებისკენ. ეს არის მოწოდება, რომ პესიმიზმი არ იყოს. არანაირი კრახი არ მომხდარა. ეს არის მდგრადობისა და უზარმაზარი პროგრესის ისტორია. ჩამორჩენილების დარწმუნება რთული იქნება, მაგრამ ამდენი პესიმიზმის საფუძველი არ არსებობს.
