Ruslar hâkimiyet kurma faaliyetlerine başladığı yıllarda, bugün Orta Asya denilen, Türkistan’ı hem coğrafi, hem de siyasi yönden param parça etti. Misli görülmemiş bir şekilde insanlar felaket ve facialar ile karşı karşıya bırakıldı. На binlercesinin ırzına geçildi, yüz binlercesi öldürüldü. Köyler, şehirler yakıldı-yıkıldı hatta harabeye çevrildi. Halkın mal ve mülkü, işgalciler tarafından yağmalandı.
Bu durum ne yazık ki fazla yazılmadı, anlatılmadı. Biz de bu garip ve mağdur insanların hissiyatını dile getirmek için makalemizde, 1898'de Özbekistan'ın Andican vilayetinde, Ruslara karşı hürriyet mücadelesi veren „Дукчи Ишан“и ќе зборуваме за масакрите извршени врз беспомошниот народ.
Andican, Özbekistan’ın Fergana Vadisi’nde mümbit arazileri ile boy gösteren önemli ve büyük bir şehirdir. Ruslar bu coğrafyada akla-hayale gelmeyecek bir katliam yaptı. Аскери целселер Андикански вилаетине гелди. Bunlara komutanlık yapan R.Çaykovski, Müslümanların görüldükleri yerde öldürülmesini emretti. O gün binlercesinin kanları döküldü. Binlerce çocuk yetim, yüzlerce kadın dul kaldı. Rusların bu zulmüne karşı mücadele verilmesi gerekiyordu. Ne yazık ki halkın elinden hiçbir şey gelmiyordu. O zaman Dükçi İşan liderliğinde, bir mücadele hazırlığı yapılıyordu ki bunu duyan Rus komutan, D.İşan’ın derhal yakalanmasını emretti.
D. İşan’ı arayan askerlerin önüne sarıklı kim denk geldiyse O’nun mürididir deyip zorla dövüldü, sorgusuz- sualsiz hapse atıldı. Bundan dolayı hiç kimse sarıklarıyla sokağa çıkamaz олду. Rus askerleri işi daha da ileriye götürdü, zulümlerini günden güne arttırmaya başladı. Korkudan, ne yazık ki mazlumların feryadını işitecek kimsede yoktu. Pek çok asker Dükçi İşan’ın evine gitti. Evde bulamayınca içeride ne buldularsa şehre, Rus komutana getirdiler.
Сандиктан Чикан Мектуплар
Eşyaları arasında çıkan mektupları tercüme ettirdiler. Gördüklerinin tamamı, selam ve dua mektuplarıydı. Bu mektuplar kimden geldiyse derhal yakalanması emredildi. Çok sayıda kişi hapsedildi, dayanılmayacak işkenceler yapıldı. Dört-beş gün içerisinde hapishaneler doldu-taştı, insanları koyacak yer kalmadı. Aralarındakilerin ekserisi Kırgız olup, Özbek, Kazak, Kıpçak, Karakalpak, Uygur Türkü idi.
Регионалниот гувернер на Фергана, плашејќи се од притисокот од војниците: „Eğer Dükçi imam hemen yakalanmazsa Andican’da katliam yapacağım“ нареди тој. „Şayet şehir ve köyler vurulmasın diyorsanız, Dükçi imam müritleriyle birlikte yakalansın“. Неговата нарачка беше залепена на ѕидовите на градските и селските улици. Поминаа девет дена од овој инцидент. „Дукчи имам еле гечирилди“ diye bir haber duyuldu. Јакаланарак хаседилди. „Ya konuşursun, ya da sana acı azap yaparız“ дедилер. D.İşanada dayanılmayacak eziyetler ediliyordu. Hemen ardından darağacına getirilerek korkunç işkencelerle idamına karar verildi.
Кефен Гидирилди
Dükçi İşan mahkemeye getirildi. Руслар dinliyor gibi görünüyorlar ancak nasıl bir muamele yapmak istiyorlarsa ona odaklanmışlardı. Kürsüye çıkardılar. Söylemek istediği bir şey olup-olmadığını сордулар. Bunun üzerine Dükçü imam yüksek sesle:
„Ey Müslüman kardeşlerim şahit olun! Ben haksız bir suçlamaya maruz kaldım. Çoluk çocuklarım, ufak tefek işlerim vardı. Бу вали (Рус валиси) ve töreler adâletli bir iş yapmadılar. Dürüst bir yargılamada bulunmadılar. Дуа един, бу залимлери Алах...“ Додека го зборуваше ова, дојде рускиот гувернер и рече: „Уште!“ susturun şunu diye bağırdı. Askerler silahın dipçikleri ile İmamın karnına 4-5 defa vurunca sesi kesildi. Birden düğümler atılıp, ayağının altındaki kürsüyü yıktılar. Вали, „Веднаш соберете ги децата и донесете ги“ нареди тој. Децата кои го виделе имамот во таа состојба се онесвестиле од страв.
Есир Олан Бичарелер
Dükçi imam’a yakın kim varsa, hapsedildi. Rus komutan hergün 5-6 kişiyi hapisten çıkarıyor, Uzun kamçı sapı ve dut dalları ile askerlerin ortasında çıplak hale getirilerek derileri parçalanıncaya kadar dövülüyordu. Askerler kalk diye başlarına текме ile vuruyor, bağırıyordu. Бичарелер „Ја Пирим“ diye bağırdıklarında Рус Valisi tercüme ettirerek „Не дијор бу“ дијорду. Теркуман, „Dükçi İşan’dan yardım diliyor“ Кога го кажа тоа, гувернерот се налути и рече: „Yatırıp yine vur!“ заповеда тој. Затоа што заробениците ја изгубија својата сила; „Ey Vali bey bir çift sözümüz var, ne olur bizi bir dinleyin! Кога и да кажеа нешто или да испуштат звук, четворица војници клекнуваа на врат и никогаш не ги пуштаа да зборуваат.
под бесилка
Халки коркуја севк етмек ичин, „Yüce Çar’a asi olan asılacaktır“ Ги нарекоа градските плачници. „Ќе бидат обесени 12 луѓе, целиот народ треба да излезе и да гледа“. haberi her yere gönderildi. 8 tane darağacı kuruldu. Bütün halk şehre çıksın, Dükçi imam'ın sofulardan 12 kişi asılacaktır diyerek herkesi zorla topladılar. Maksatları vatandaşın yüreklerinde korku bırakmaktı. Ne var ki darağacında asılı olanlar öldürülerek, cesetleri darağacının yanına kazdıkları çukurlara tepildi…
извор:
- Хамид Зијаев: „Türkistan’da Rus Hakimiyetine Karşı Mücadele“ Публикации на Турското историско друштво
- Енвер Алтајли „Esir Türk İllerinde Doksan Gün“Yeni Yayınevi. 1. Баски 1980 г
