Дава адамын белини букен фикир чилэси дегиль, кечим чилэси. Тарих, фикир вэ санатла иштигал едэнлэрин эксэриэти бу дэрттэн муздарип олмушдур.
Kafada medeniyet kazanı, mutfakta çorba kazanı. Мүтэфеккир иштэ бу ики казан арасында кайнаян киши.
Yaltaklanma imkânı yok. Тэнэззүл вэ теззүл etmeyecek kadar dik duracak, derdini belli etmeyecek. Юнус Эмре; “Imkân sahiplerine arz-ı hâcet etme, ihtiyacını söylemektir kişiyi ednâ, aşağı gösteriyor”, der.
Uğruna ömrünü feda ettiği cemiyet; бүртгэлгүй: Dağın çobandan habersizliğinden daha beter. Medeniyet bekçisine, kapı bekçisi kadar iltifat yok. Бири малы, дигери истикбали мухафа эдер халбуки. Koskoca Fuzûlî çileden çıkıp “Dost bipervâ…” diye tercüme эдэр издырабыны.
Bilmez mi mütefekkir para kazanmasını? Vakitten gayrı sermâyesi bulunmaz. Ону я ирфан вэ мэдэниэтэ сарфэчэкдир; ya da insanî ihtiyaçlarına.
Mütefekkir serazâttır. Kimseye boyun eğmez. Ама нэ япсын, евдэ чолук-чочук вар.
Олурсам тек башыма, шэх-и деврана кул олмам
Vîran olası hânede evlad ü ıyal var.
Evimiz vîran degil, abad olsun elbette. Ama, hanım pazar torbasını boynunuza, yağ şişesini elinize iliştiriverir; ellerini ovuşturup “Uşüyoruz Bey” der; “Çocuklara…” diye de ilave ederse, tefekkur, sanat, dâvâ ve münevverlik neymiş görürsünüz.
Şirazlı Sadi'ye sormuşlar: Sizin kimi gönül ehlinin pazarlara kadar düşmesinin hikmeti ne ola? Севабен; “ Rüzigar (hayat şartları) aynayı küle muhtac eder” demiş.
Mütefekkirin kıymeti anlaşılır, ama işten geçip mezarında otlar yeşerdikten sonra.
Klasik edebiyatta gecim derdiyle içtimai kıymetlere sahip çıkma arasında bocalama çilesinden ve etrafın umursamazlığından serzeniş eden pek çok beyt var. Зөвхөн нэг kaçы:
Ağniyaya arz-ı hâcet etme müstağnî bulun
İhtiyacın söylemekdir, şahsı ednâ gösteren
(Юнус Эмре)
Zenginlere hâcetini, ihtiyacını ifade etme; ihtiyacı belli etmektir esas tenezzül ve yalakalık. Hâlden anlamayan, kâlden de anlamaz.
Баш эгмэзэз эданиэ дунйэ дун ичюн
Allah'adur tevekülümüz i'timadımız
(Баки)
Alçak dünya için nâmerde el açmak yerine Allahü teala'ya tevekkülü tavsiye eden enfes bir beyit.
Гюлэ гуш еттирэмиз ёк йэрэ bülbül inler
Варак-ы михр у вефайы ким окур ким динлэр
(Караманлы Ками)
Dostluk, muhabbet ve vefâ kitabdan okuyan bulunsa dahi, dinleyen bulunur mu? Бакын, бүлбүл бос ере feryad etmesi, gülün umurunda mı?
Санман талеб-и девлэт у câh етмэгэ гелдик
Biz âleme bir yâr için ah etmeğe geldik
(Енишехирли Авни Бей)
Bu dünyaya mevki ve makam için ирсэнmizi zannetmeyin. Cenab-ı Hak teala'a yakarış etmeye geldik.
Сунар бир кам-ы мемлю, бин тэхи пэйманэдэн сонра
Döner vefk-i murad üzre felek ammâ neden sonra
(Мезаки)
Бу хает, бир долу кадех верэнэ кадар, бинбир танэ бос kadehle imtihan ederler. Kıymetiniz bilinip umdığınıza kavuşursunuz belki ama, iş işten geçtikten sonra…
Maria hanım, fakirliği sebebiyle Достеевски'yle evlenmekte tereddüt etmişti. Интихар тэшэббуслэри, ифласлар вэ борчларла богушан Balzac'ın geçim için hayat ve ailesiyle mücadele bir roman olur. Lokantadaki hesabı ödeyemediği zamanlar gören Жемил Мерич'i tefekkurden sonra en çok meşgül eden, maddi sıkıntılar. Руссо, doğan bebeklerini kimsesiz çocuklar evine bırakmak zorunda kalmış. Бабасыз томиен Конфучюс ahirda hayvan bakıcılığı yapmış…
Refah içinde yaşayanlar da olmuş elbette. Dostları, dönemin idarecileri ve hayırhah kişilerce himâye edilen; zengin ailede yetişen ve muvaffak ticarî faaliyetenler de var. Ekseriyet, akrep kıskacında inlemiş.
