Filwaqt li jassigura lit-Turkija dwar il-biżgħat tagħha ta’ stat Kurd sovran fuq il-fruntiera tax-Xlokk fit-Tramuntana tal-Iraq, uffiċjal ewlieni Kurd jgħid li kwalunkwe Kurdistan indipendenti xorta se jkun dipendenti fuq il-ġirien tiegħu.
Il-Kurdi jistgħu jfasslu stat indipendenti fit-Tramuntana tal-Iraq, iżda l-istat jibqa’ marbut b’mod inerenti mal-ġirien tiegħu, skont mexxej prominenti Kurd Iraqi.
"Anke jekk għada ... hemm stat Kurd indipendenti fl-Iraq, ikun [pajjiż] indipendenti dipendenti kemm jekk fuq it-Turkija, l-Iran, is-Sirja jew l-Iraq," reċentement qal Safeen Dizayee tal-Partit Demokratiku tal-Kurdistan (KDP) lil Daily News.
Fil-fehma tiegħek, x'inhi l-qofol tal-bidla fir-relazzjonijiet bejn it-Turkija u l-Kurdi Iraqini?
Li taċċetta r-realtà fuq il-post u tittratta dik ir-realtà hija, fiha nfisha, bidla kbira. Il-biċċa l-kbira tar-relazzjonijiet fis-snin 1990 kienu indiċjati għal kwistjonijiet ta 'sigurtà, iżda ġie ppruvat mill-2003 li l-mexxejja politiċi Kurdi huma elementi importanti fl-ekwazzjoni politika, mhux biss tal-Iraq, iżda wkoll tal-Lvant Nofsani kollu. L-aċċettazzjoni ta’ din ir-realtà fuq il-post wassal biex il-mexxejja Torok jirrevedu l-politika tagħhom.
Qabel l-2003, x’aktarx ħafna mexxejja Torok, ħasbu li Bagdad se terġaʼ lura biex tikkontrolla r-reġjun [Kurd] illum jew għada. Għal żmien tajjeb, Ankara riedet tittratta direttament ma' Bagdad [fuq il-bażi ta' stat sovran għal stat sovran], filwaqt li tevita r-reġjun Kurd politikament u ekonomikament.
Iżda n-nies li jmexxu pożizzjonijiet ewlenin f’Bagdad kienu Kurdi, għax fl-ewwel jiem, is-Sunniti bojkottjaw il-proċess u l-kisbiet Kurdi tad-disgħinijiet ġew [ssolidifikati fil-] kostituzzjoni Iraqina. Ukoll l-estensjoni tal-influwenza (mexxej tal-Gvern Reġjonali tal-Kurdistan) Massoud Barzani tmur lil hinn mill-fruntieri tal-Iraq fost il-Kurdi.
Qed tgħid li t-Turkija għarfet ir-realtà Kurda Iraqina.
Din ma kinitx biċċa xogħol faċli għan-naħa Torka. Fl-2008, il-militar Tork daħal fir-reġjun; kważi wasslet għal konfront, iżda qabel u wara, kien hemm ħafna xogħol wara l-kwinti. Bejn l-iżvilupp ekonomiku kellu wkoll rwol fit-titjib tar-rabtiet. Ir-reġjun tal-Kurdistan offra potenzjal enormi għall-prodotti u l-prodotti Torok u l-enerġija hija ugwalment importanti.
B'liema mod il-problema tal-Partit tal-Ħaddiema tal-Kurdistan (PKK) illegali kellha rwol fir-reviżjoni tat-Turkija tal-politiki tagħha?
Il-kwistjoni tal-PKK hija kwistjoni kontinwa. Kien hemm ħafna qabel ma kienu jeżistu r-relazzjonijiet. Ma rridux [naħsbu] l-element tal-PKK bħala wieħed mill-fatturi ewlenin fir-relazzjonijiet tagħna. Hija kwistjoni ta' tħassib għat-Turkija u għalina. Fis-snin 1990, ir-relazzjonijiet kienu indiċjati mal-PKK; illum hija waħda mill-kwistjonijiet li tista' titkellem dwarha.
Taħseb li t-Turkija teħles mill-paranojja li l-Kurdi xi darba jiffurmaw stat indipendenti fl-Iraq, jew it-Turkija m'għadhiex temmen li hemm tali għan?
Għal kwalunkwe Kurd, jekk tistaqsi l-mistoqsija, "Trid tkun indipendenti?" it-tweġiba mingħajr ebda eżitazzjoni tkun "iva." Iżda l-mexxejja Kurdi qagħdu attenti ħafna biex ikunu prammatiċi dwar ideat divertenti li jistgħu jintlaħqu. Dak li stajna niksbu hija xi ħaġa li tinsab fil-kostituzzjoni Iraqina; għandna nkunu kapaċi nipproteġuha. Anke jekk għada meta jkun hemm stat indipendenti Kurd fl-Iraq, ikun [pajjiż] indipendenti dipendenti kemm fuq it-Turkija, l-Iran, is-Sirja jew l-Iraq. Tgħix f'ambjent li fih int interkonnessi ġeografikament, kulturalment u soċjalment mal-popli u l-komunitajiet ta' madwarek. Ekonomikament ma tistax tiżola lilek innifsek. Dan it-tabù fit-Turkija għall-inqas qed jiġi argumentat. M'għadux tabù; [iżda] jekk hux se jiġi aċċettat jew le – dik hija kwistjoni differenti.
Kif dwar relaitons minn nies għal nies?
Mill-jiem fejn kien hemm dislike – jekk ngħidha ħafif – sal-ġranet meta għandek approċċ bħal dan li mhux biss nies ta’ oriġini Kurda fit-Turkija, iżda nies minn sa Traċja qed jiġu u jwaqqfu negozji f’diversi bliet u tħossok pjuttost id-dar hemmhekk, kien hemm żviluppi kbar. Hemm ukoll bidla fil-mentalità. It-tħassib dwar il-PKK qiegħed hemm, ovvjament, għax naraw boroż tal-ġisem ġejjin minn żmien għal żmien, iżda l-attitudni negattiva li darba kien hemm naqset jew qed tonqos.
Sa liema grad ir-relazzjonijiet sħan bħalissa bejn it-Turkija u l-Kurdi Iraqini huma irriversibbli? Ftit xhur ilu biss, il-laqgħa ta’ Barzani mal-Kurdi Sirjani wasslet għal reazzjonijiet ta’ rabja fit-Turkija.
Huwa dritt naturali li l-Kurdi kollha jkollhom affinità ma’ ħuthom. Billi jafu sew li l-affarijiet qed jinbidlu fil-Lvant Nofsani, il-Kurdi huma komponenti importanti fir-reġjun. In-nies li mexxew il-bidliet [fis-Sirja], ma kellhom l-ebda programm jew aġenda għall-kwistjoni Kurda fis-Sirja.
Meta raw li ma kienx hemm road map għall-Kurdi fis-Sirja, irtiraw minnha. Bħala ġar immedjat, it-Turkija għandha kull dritt li tkun imħassba; bħala ġirien immedjati u b'affinità mal-2.5 miljun Kurd tagħna hemmhekk, aħna wkoll inressqu l-ideat tagħna. Nagħtu parir biex jiġi evitat kwalunkwe kunflitt bejn l-Għarab u l-Kurdi.
Sa liema grad taħseb li r-relazzjoni bejn it-Torok u l-Kurdi Iraqini hija msejsa sew fid-dawl tar-reazzjonijiet? Xi wħud saħansitra qalu li issa huwa bħal żwieġ Kattoliku.
Ma naħsibx li żwieġ Kattoliku għall-Musulmani huwa vijabbli iżda ċertament mhuwiex żwieġ “mutah” – żwieġ temporanju Shiite. Anki l-aqwa żwiġijiet jiffaċċjaw ukoll problemi. Dawk li jfasslu l-politika ma kinux imdejqa daqs dawk li jfasslu l-opinjoni. Iva, xi wħud mit-tħassib kien hemm minħabba r-rabtiet tal-PYD [Partit tal-Unjoni Demokratika] mal-PKK. Iżda l-influwenza li jgawdi Barzani mal-bqija tal-Kurdi, għandha tiġi mħeġġa. Għandu jkun hu li jiggwidahom u jgħinhom. It-Turkija għandha wkoll tiftaħ djalogu mal-Kurdi tas-Sirja wkoll.
Meta Barzani ġie jattendi l-kungress tal-AKP fit-30 ta’ Settembru, tela’ fuq il-palk taħt kor ta’ “It-Turkija hija kburija bik.” X'ħaseb dwar dan?
Ma fehemx dwar xiex kien kollu; ħaseb li l-chants kienu negattivi. Dawn il-bidliet kienu inkonċepibbli tliet snin ilu.
Hemm diskors dwar rebbiegħa Kurda, li l-iżviluppi se juru opportunità għall-Kurdi f'pajjiżi differenti biex jingħaqdu.
F’kull pajjiż fejn għandek konfini politiċi, kemm jekk dawn il-konfini huma għall-predisposizzjoni tiegħi jew għall-Iranjani jew Tork, in-nies qed jgħidu li l-Lvant Nofsani qed jinbidel; [jekk il-] fruntieri humiex qed jinbidlu jew le hija kwistjoni differenti. Taħt iċ-ċirkostanzi, aħna nappoġġaw bis-sħiħ id-drittijiet tal-poplu Kurd f'dawn il-pajjiżi kollha. Iżda ma’ kull pajjiż, ma tistax [tieħu] soluzzjoni ta’ carbon-copy għall-Kurdi tal-Iraq [u tapplikaha] għal dik tat-Turkija jew tat-Turkija għas-Sirja, jew tas-Sirja għall-Iran. F’kull pajjiż, jgħixu taħt ċirkostanzi speċjali u differenti, u fil-pajjiżi li jgħixu fihom, nemmnu li għandhom ikunu ċittadini ugwali, jingħataw drittijiet demokratiċi u bażikament jgħixu spalla ma’ spalla ma’ gruppi oħra – bħalma jagħmlu t-Torok mal-Għarab. u s-27 grupp etniku l-oħra kollha li jeżistu fit-Turkija.
Il-kwistjoni tal-PKK tinsab bħala ostaklu għall-istampa li tiġbed.
Ma naħsibx li dan għandu jkun ostaklu. Fl-aħħar mill-aħħar, in-nies għandhom bżonn is-sigurtà, l-istabbiltà u livell ta’ għajxien tajjeb. Jekk tmur fiż-żoni tal-fruntiera [biex tara nies] li qed jittrattaw direttament fuq bażi kummerċjali mar-reġjun tagħna, l-istandards tagħhom tjiebu. Jien mhux qed nipprova [restrinġi] il-kwistjoni għall-iżvilupp ekonomiku biss; għandha dimensjonijiet kulturali, soċjali u ta' sigurtà, iżda d-dimensjoni ekonomika se jkollha r-rwol ewlieni fis-soluzzjoni ta' kwistjonijiet oħra.
Iżda dan l-aħħar il-gvern qed jagħti l-impressjoni li se jiddependi aktar fuq miżuri ta’ sigurtà biex isolvi l-kwistjoni.
Kwalunkwe gvern li qed jinqabad ikollu reazzjoni bħal din, imma nittama li l-bibien tad-djalogu ma jingħalqux.
MIN HU SAFEEN DIZAYEE?
Safeen Dizayee, li ħadem bħala rappreżentant tal-Partit Demokratiku tal-Kurdistan (KDP) f'Ankara mill-1992 sal-2003, huwa wieħed mill-figuri ewlenin li jsawru r-relazzjonijiet bejn it-Turkija u t-tmexxija Kurda Iraqina.
Mill-1980 sal-1989, Dizayee kien membru attiv tas-Soċjetà tal-Istudenti tal-Kurdistan fl-Ewropa.
Fl-1999, ġie elett fil-Kumitat Ċentrali tal-KDP. Wara l-waqgħa ta' Saddam Hussein fl-Iraq, huwa beda jaħdem bħala t-tieni deputat tal-mexxej tat-Tramuntana tal-Iraq Masoud Barzani bħala membru tal-Kunsill Governattiv tal-Iraq fl-2003-2004 taħt l-Awtorità Proviżorja tal-Koalizzjoni f'Bagdad.
Bejn l-2005 u l-2009, Dizayee kien il-kap tal-uffiċċju tar-relazzjonijiet internazzjonali tal-KDP.
Diyazee aġixxa bħala ministru tal-edukazzjoni fis-sitt Kabinett tal-Gvern Reġjonali tal-Kurdistan mill-2009 sa April 2012. (Hürriyet Daily News)
