PARIJS/ANKARA (Reuters) – Kleinigheden en weerhaken hebben de betrekkingen tussen de Franse Emmanuel Macron en de Turkse Tayyip Erdogan jarenlang ontsierd, maar de ruzie over cartoons van de profeet Mohammed heeft ze naar een nieuw dieptepunt gesleept, wat meer blijvende gevolgen zou kunnen hebben.
Ambtenaren aan beide kanten beschrijven een reeks ijzige uitwisselingen en wrok achter de schermen tussen de twee leiders die jaren teruggaan, lang vóór de ruzie van de afgelopen weken.
Maar als ze geen manier kunnen vinden om bruggen te herstellen, zal er waarschijnlijk momentum ontstaan voor een voorstel, onder impuls van Frankrijk, voor sancties van de Europese Unie tegen de toch al kwetsbare Turkse economie, aldus de Turkse analist Sinan Ulgen.
“Noch Erdogan in Turkije, noch Macron in Frankrijk zullen een stap terug doen”, zegt Ulgen, hoofd van de in Istanbul gevestigde denktank Centrum voor Economie en Buitenlandse Beleidsstudies.
Een Franse functionaris die bekend is met het beleid ten aanzien van Turkije zei dat in het licht van de gebeurtenissen van de afgelopen weken: “De kwestie van de sancties aan de orde zal worden gesteld.”
De EU-leiders hebben al gezegd dat als Turkije er niet in slaagt de spanningen in het oostelijke Middellandse Zeegebied vóór 10 december te de-escaleren, er sancties zullen volgen, hoewel er nog geen ontwerpvoorstel is.
De laatste ruzie laaide op nadat een Franse leraar die leerlingen cartoons van de Profeet liet zien, gepubliceerd in het Franse satirische weekblad Charlie Hebdo, vorige maand in Frankrijk werd onthoofd.
De Franse regering, gesteund door veel burgers, zag het als een aanval op de vrijheid van meningsuiting. Macron beloofde zijn inspanningen te verdubbelen om te voorkomen dat conservatieve islamitische overtuigingen de Franse waarden ondermijnen.
Erdogan beschuldigde Macron van een anti-islamitische agenda en zei dat hij een geestelijke gezondheidscheck nodig had. Westerse landen die de islam bespotten, zei hij, willen “de kruistochten opnieuw lanceren”.
In wezen zijn de Frans-Turkse banden verslechterd vanwege rivaliserende strategische belangen, zeggen analisten en functionarissen.
Ankara heeft een groeiende invloed in Syrië, Noord-Afrika en het oostelijke Middellandse Zeegebied, terwijl Macron daar de meest uitgesproken verdediger van de Europese belangen is.
De rivaliteit heeft al eerder geleid tot persoonlijke botsingen.
In augustus 2017, drie maanden nadat hij president werd, vertelde Macron een interviewer dat het moeten praten met Erdogan een van de redenen was dat het staatshoofd niet zo ‘cool’ was als mensen dachten.
De opmerking veroorzaakte “grote teleurstelling en shock” in de entourage van Erdogan, zei een hoge Turkse functionaris.
“De president koos ervoor om zijn ontevredenheid over de opmerking rechtstreeks aan Macron zelf over te brengen”, aldus de functionaris.
Vervolgens ontmoette Macron in maart 2018 een delegatie met onder meer de Syrisch-Koerdische YPG, een groep die door Turkije is bestempeld als een terroristische organisatie, maar door de westerse machten wordt gezien als een bondgenoot tegen Islamitische Staat in Syrië.
Erdogan beschuldigde Frankrijk publiekelijk van het aanzetten tot terrorisme. Een bron dicht bij de Turkse leider zei dat Macrons standpunt ten aanzien van de Koerden “spanningen veroorzaakt, zowel in sommige persoonlijke ontmoetingen als tijdens telefoongesprekken.”
BEVRAAGDE VERGADERING
Franse functionarissen raakten gefrustreerd door de acties van Turkije in Syrië en beschuldigden het land ervan radicale islamisten te steunen onder de rebellen die strijden tegen president Bashar al-Assad, een beschuldiging die Ankara ontkende.
Toen zij bezwaar maakten, zeiden Franse functionarissen, liet Turkije doorschemeren dat het Syrische vluchtelingen naar de grenzen van Europa zou kunnen sturen, waardoor een deal met de EU om de stroom migranten naar Europa in te dammen in ruil voor miljarden euro's aan hulp in gevaar zou komen.
Erdogan heeft in openbare toespraken herhaaldelijk gedreigd “de poorten te openen” voor Syrische vluchtelingen. Een tweede Franse functionaris zei dat het team van Macron dergelijke bedreigingen als poging tot chantage beschouwde.
Tegen de tijd dat Erdogan en Macron elkaar ontmoetten op een NAVO-top in juli 2018 waren de betrekkingen bijzonder laag.
De delegatieleden voerden beladen gesprekken en uiteindelijk werden alle functionarissen uitgezonden, behalve de tolken, zodat Erdogan en Macron van man tot man konden praten, zei de tweede Franse functionaris.
Maar er was geen dooi. “Het is een koude relatie”, zei de Franse functionaris. Gevraagd naar hun verslag van de bijeenkomst, gaven Turkse functionarissen geen commentaar.
In november 2019 vertelde Macron aan een interviewer dat de NAVO “hersendood” ervoer omdat een lidstaat, Turkije, tegen de alliantiebelangen in het Midden-Oosten inging. In reactie daarop zei Erdogan dat Macron moest controleren of hij hersendood was.
De twee leiders hielden niettemin open communicatielijnen. Telefoongesprekken verliepen volgens de Franse diplomaat beschaafd. Het team van Macron maakte onderscheid tussen de publieke retoriek van Erdogan, die volgens hen bedoeld was om zijn binnenlandse steun te versterken, en zijn werkelijke bedoelingen, zei de diplomaat.
Maar de retoriek van de afgelopen weken heeft een ongekend dieptepunt bereikt.
De Franse president besloot de laatste opmerkingen van Erdogan niet te beantwoorden, zei de eerste Franse functionaris, omdat persoonlijke beledigingen onwaardig waren.
Terwijl de wereldleiders Macron sms-berichten stuurden waarin ze condoleances betuigden voor de moord op de leraar, werden er geen namens Erdogan namens Erdogan naar Macron gestuurd, zei de functionaris.
Macrons voorganger als president, François Hollande, had tijdens zijn ambtsperiode regelmatig contact met Erdogan en vergeleek hem met de Russische president Vladimir Poetin.
“Erdogan is een nationalistische redenaar die, net als Poetin, in staat is om van de wijs te komen”, zei Hollande tegen Reuters.
“Over een maand of twee zal hij, als dat nodig is, met Macron spreken, maar het valt nog te bezien of Macron hem dat zonder gevolgen zal laten doen.”
Aanvullende rapportage door Elizabeth Pineau in Parijs en Tuvan Gumrukcu in Ankara; Schrijven door Christian Lowe; Bewerking door Nick Tattersall
bron: www.reuters.com
