“Maar ten tweede zeg je: 'de samenleving moet wraak nemen, en de samenleving moet straffen'. Op beide punten fout. Wraak komt van het individu en straf van God.”
—–Victor Hugo, De laatste dagen van een veroordeelde man
De recente opheffing van het moratorium op de doodstraf in India en de griezelige geheimhouding ervan. Er is besloten om de vermeende dader van mensenrechtenmisdaden in de bevrijdingsoorlog van Bangladesh op te hangen, wat tot onophoudelijke politieke onrust heeft geleid. De voortdurende praktijk van executies in de Verenigde Staten, om maar een paar voorbeelden te noemen, doet maar al te veel denken aan de manier waarop Anders Breivik, de Noorse rechtsextremist die ervan werd beschuldigd 77 mensen in koelen bloede te hebben vermoord, is veroordeeld.
Breivik werd in 21 veroordeeld tot 2011 jaar gevangenisstraf (die kan worden verlengd). Dit feit alleen al is voor de meeste mensen buiten Noorwegen een schokkende klap geweest. Naast wat op zijn zachtst gezegd een extreem lichte straf lijkt, zullen die 21 jaar nauwelijks in een hard werkkamp worden doorgebracht. Hij zal zijn jaren doorbrengen in een cel met drie kamers, voorzien van een televisie, een fitnessruimte en ‘meubels in Ikea-stijl’.
Als er twijfels en vragen zijn over waar de gerechtigheid in het Noorse strafsysteem ligt, en als een dergelijke veroordeling als laks wordt beschouwd, moet worden opgemerkt dat het rechtssysteem in Noorwegen rechtvaardig is.
heel anders en het overwegen waard.
Het Amerikaanse rechtssysteem is, net als dat van velen in de westerse wereld, gebaseerd op de principes van vergeldende rechtvaardigheid. Met andere woorden, het definieert rechtvaardigheid als het op passende wijze straffen van een persoon voor een daad die schadelijk is voor de samenleving. Deze vorm van rechtvaardigheid omvat de ideeën om een crimineel uit te schakelen van het plegen van andere misdaden, om criminelen te rehabiliteren zodat ze weer kunnen deelnemen aan de samenleving en om andere potentiële criminelen af te schrikken. Daarom dwingt vergeldende rechtvaardigheid de rechtsstaat af, gebaseerd op abstracte ideeën over moraliteit en eerlijkheid. Misdaden worden gemeten aan de hand van de schade die ze aan de samenleving toebrengen, en het rechtssysteem legt de passende straf op. Rechtvaardigheid op zichzelf wordt als waardevol beschouwd en niet noodzakelijkerwijs vanwege de afschrikkende werking. In een dergelijk systeem moet de straf passen bij de misdaad en 21 jaar in een comfortabel appartement dat nauwelijks als gevangeniscel kan worden beschouwd, past nauwelijks bij de misdaad van
77 moorden met voorbedachten rade.
Het is onvoorstelbaar moeilijk om je in de plaats te verplaatsen van de families en vrienden van slachtoffers van misdrijven, maar hoe kan gerechtigheid worden beschouwd als geleverd en als afsluiting verkregen door de concepten van ‘een oog voor de zaak’?
voor een oog” is even moeilijk te doorgronden.
In schril contrast hiermee is het Noorse, veel bestudeerde rechtssysteem gebaseerd op de principes van herstelrecht. Het is een systeem gebaseerd op genezing voor de slachtoffers, voor de samenleving en voor de crimineel. Er is niets in dit systeem dat zich specifiek richt op de bestraffing van de misdadiger en feitelijk zelfs maar rekening houdt met zijn of haar behoeften. Daarom vormt de zorg voor de slachtoffers en de wijze waarop in hun behoeften kan worden voorzien de kern van het herstelrechtssysteem. In het Breivik-proces betekende dit dat elk slachtoffer en zijn families een directe stem moesten krijgen. Slachtoffers werden individueel vertegenwoordigd door 174 door de rechtbank aangestelde advocaten en de rechtbank hoorde 77 autopsierapporten en lange biografieën waarin zijn of haar onvervulde ambities en dromen werden verwoord.
Bij een Amerikaans proces tegen een soortgelijk misdrijf in het vergeldingssysteem gaat het proces vooral over het horen van de zaak tegen de crimineel. Dit gebeurt ook in Noorwegen, maar met een zachtere aanpak. Er wordt ruimte gegeven aan de slachtoffers, niet als bewijs, maar om het proces een forum te laten zijn waar de slachtoffers kunnen genezen en de confrontatie kunnen aangaan met de persoon die hen schade heeft berokkend. Het proces gaat dus niet louter over bewijzen of weerleggen
schuldgevoel, maar het loslaten van het lijden van de slachtoffers.
Dit lijkt misschien te moeilijk om te begrijpen voor de meesten van ons, die niet in het minst gewend zijn aan deze herstellende stijl van gerechtigheid, en ongetwijfeld zijn velen het daar niet mee eens. Wat echter niet kan en mag worden genegeerd, is de humane benadering van een samenleving waarbij criminelen niet alleen worden gestraft voor hun verkeerde daden, maar zich ook concentreert op het genezen van hen en het herstellen van wat er mis is, zodat ze uiteindelijk respectabele leden van de samenleving kunnen worden.
Als dit veel te idealistisch klinkt, moet worden opgemerkt dat de Noor niet alleen werk doet, maar dat ook met een zeer hoog succespercentage doet. 80% van de criminelen die uit het Noorse gevangenissysteem zijn vrijgelaten, kunnen zich met succes weer in de samenleving integreren en voorkomen dat ze opnieuw misdaden plegen. Het beeld in de Verenigde Staten is verre van zo positief, om nog maar te zwijgen van het feit dat executies meer kosten dan levenslang in de gevangenis, de onschuldigen misschien en maar al te vaak ten onrechte worden beschuldigd dat het geen afschrikmiddel is en dat de misdaadcijfers niet zijn gedaald.
Om president Jimmy Carter te citeren: de doodstraf is “verspillend, immoreel en discriminerend”. De kwestie van moraliteit kan niet worden genegeerd. Simpel gezegd: doden is verkeerd en immoreel. Doe dus twee fouten
gelijk maken?
