Istanbul is de afgelopen tien jaar het epicentrum geweest van verschillende veldslagen, waarbij de natuur en de geschiedenis meedogenloos worden afgeslacht, waarbij Gezi Park het ultieme symbool is in de strijd tegen een meedogenloos neoliberaal regime dat geen sympathie heeft voor de natuur of de geschiedenis. De herontwikkelingsplannen voor Gezi Park, een van de weinige groene gebieden die intact zijn gebleven in het hart van Istanbul, waren het omslagpunt geworden toen de massa in de zomer van 2013 de straat op ging.
Andere recente voorbeelden van de zogenaamde stedelijke projecten van Istanbul, en dus van de ongecontroleerde verstedelijking, zijn de derde brug over de Bosporus die het resterende groene gebied en de watervoorziening in Istanbul zal vernietigen, de gigantische moskee die over de groene Çamlıca-heuvel zal worden gebouwd en de herontwikkeling plannen over het historische treinstation Haydarpaşa.
Deze week markeert de verjaardag van het treinstation van Haydarpaşa, dat zijn lange en later onrustige geschiedenis begon op 4 november 1909, als een van de belangrijkste treinstations ter wereld, waar het historische schiereiland aan de overkant van de zee zijn passagiers begroet vanuit een nieuwe stad en een nieuw continent. Het treinstation van Haydarpaşa is altijd een van de ultieme symbolen van verandering, van hoop en wanhoop in de Turkse cinema geweest. Het brengt zijn passagiers van Anatolië naar Istanbul, naar een plek die magisch en angstaanjagend tegelijk is.
Istanboel was een belangrijke speler in bijna alle Yeilçam-melodrama's van de jaren zestig en zeventig en diende als belofte voor een beter leven en een betere toekomst. Het was een periode waarin kuddes naar de grote steden begonnen te migreren en waarin Istanboel nieuwe burgers op het Turkse platteland verwelkomde, zowel op als buiten het scherm. Istanbul was de Turkse droom waar het landelijke Turkije vol ontzag naar keek.
Het treinstation van Haydarpaşa was altijd de laatste halte tijdens een lange treinreis van hoogdravende levens naar een betere toekomst. Het vis-uit-water-verhaal begon altijd met het personage dat haar houten koffer droeg en er bang en stomverbaasd uitzag in Haydarpaşa. In veel van de iconische scènes uit de Turkse cinema was het historische treinstation te zien.
Het 'symbool van vreugde en pijn'
Misschien wel de meest memorabele scènes waren afkomstig uit de klassieker “Gurbet Kuşları” (Vogels van ballingschap) van regisseur Halit Refiğ uit 1964, een bewerking van de gelijknamige roman van Orhan Kemal, en de allereerste Turkse film over migratie. De film begint met de aankomst van de familie Bakırcıoğlu in Istanbul, waarbij de familie de schoonheid van de stad in zich opneemt voordat ze op de veerboot stappen om aan hun nieuwe leven te beginnen, en de patriarch een inspirerende toespraak houdt voor zijn familie. “Gurbet Kuşları” eindigt in opnieuw een memorabele scène in Haydarpaşa.
Filmcriticus en filmhistoricus Agâh Özgüç's boek uit 2010 “Türk Sinemasında Istanbul” (Istanbul in de Turkse cinema) wijdt een hele sectie aan het treinstation van Haydarpaşa. Özgüç noemt “Sevmek Seni” (To Love You) uit 1965 van Cengiz Tuncer als het prototypische voorbeeld van het romantiseren van het treinstation, waar Haydarpaşa in veel scènes als achtergrond wordt gezien in plaats van als onderdeel van het verhaal. Op dezelfde manier geeft de beroemde zangeres Safiye Ayla in een scène in Semih Evins “Sihirli Define” (Magische Schat) uit 1950 een concert op de trappen van Haydarpaşa, irrelevant voor het verhaal.
In “Demiryol” (Railway) uit 1979, geregisseerd door Yavuz Özkan, neemt Haydarpaşa een politieke rol op zich als decor voor de strijd van spoorwegarbeiders, waarbij in een gedenkwaardige scène brand uitbreekt in het treinstation. Haydarpaşa wordt ook een belangrijke setting in “Cumhuriyet” (De Republiek), het periodedrama van Ziya Öztan uit 1998, dat de eerste jaren van de Turkse Republiek begin jaren twintig weergeeft.
De Franse regisseur Philippe Venault neemt Haydarpaşa ook als decor in zijn historische drama “Les clients d'Avrenos” (De klanten van Avrenos) uit 1995, een bewerking van de roman van de Belgische schrijver Georges Simenon die zich afspeelt in de jaren dertig.
Maar niet alles is geschiedenis voor het treinstation van Haydarpaşa. Alleen al in 200 en 2010 werden er in Haydarpaşa, net voordat het werd gesloten, meer dan 2011 speelfilms, tv-shows, commercials, documentaires en muziekvideo's opgenomen. Zoals in de woorden van Özgüç: “Hoe kunnen we de treinfluitjes en de marmeren treden die naar het veerstation leiden, dit symbool van vreugde en pijn, vergeten?”
