“Wie moet ik bellen als ik Europa wil bellen?”
—— Henry Kissinger, voormalig minister van Buitenlandse Zaken van de Verenigde Staten
Er lijkt geen einde te komen aan de periode van substantiële instabiliteit die de Europese Unie heeft getroffen sinds het begin van de Griekse financiële crisis in 2011. Het is onvermijdelijk dat er vragen rijzen over de vraag of er nog steeds een levensvatbare toekomst voor de Europese Unie bestaat. In de jaren tachtig en negentig rezen er veel vragen en speculaties over de mogelijkheid van een verenigd monetair Europa zonder een verenigd politiek Europa, waardoor een federaal Europa of een Verenigde Staten van Europa zou ontstaan.
Het bovenstaande citaat van Henry Kissinger verwijst naar het ontbreken van één enkel buitenlands beleid op een continent dat bestaat uit verschillende landen met verschillende belangen. Ondanks vele pogingen tot grotere eenheid worstelt de Europese Unie nog steeds met het vinden van overeenstemming over veel kwesties. De belangrijkste kwestie is het vinden van een succesvolle oplossing voor de financiële crisis in de eurozone.
Deze fundamentele vragen zullen ongetwijfeld naar boven komen nu het proces van een Europese constructie een geleidelijk en interactief proces is. Wat begon met 6, daarna 9, 10,12,15,25 en binnenkort 28 lidstaten brengt onvermijdelijke complexiteiten met zich mee en kan worden beschouwd als een voortdurend werk in uitvoering. Op institutioneel niveau wordt het leiderschap gedeeld door een aantal voorzitters: die van de Europese Raad, de Europese Commissie, de Eurogroep en Buitenlandse Zaken. Voeg daarbij het feit dat elke staat zijn eigen politieke entiteiten bezit en daaruit kan worden afgeleid dat de toekomst van Europa eerder conflictueel dan consensueel is.
Dit jaar is het de 50e. verjaardag van het Elysée-verdrag of het vriendschapsverdrag tussen Frankrijk en Duitsland en de samenwerking tussen deze twee landen, twee van de pijlers van het ontstaan van de Europese Unie. Het is interessant om op te merken dat ondanks de solidariteit tussen deze twee naties in tijden van vrede en stabiliteit, ze in minder vreedzame tijden vaak met elkaar in conflict zijn.
Door de jaren heen is de schuld hiervoor consequent gelegd op een gebrek aan charismatisch leiderschap of een gebrek aan een periode van leiderschap die constructieve gemeenschappelijke doelen definieert, vastlegt en bereikt. Dit gebrek aan leiderschap was een uniek kenmerk van de opbouw van de Europese Unie, maar verzwakt deze tegelijkertijd in tijden van crises. Het is ook ditzelfde gebrek aan leiderschap dat leidt tot vragen en twijfels over de toekomst van Europa en zijn richting.
Tijden van crises zoals die waarmee de Europese Unie momenteel wordt geconfronteerd, hebben aanleiding gegeven tot critici van het systeem in de vorm van extremistische politieke partijen in de hele EU. Een belangrijk twistpunt van dergelijke partijen is de kwestie van immigratie en hun opvattingen over het directe verband ervan met extreem hoge werkloosheidsniveaus. Ontevredenheid en scepticisme zijn echter niet op unieke wijze een kwestie die tot uiting komt in extremistische politieke groeperingen zoals het Front National in Frankrijk. Er is ook sprake van een gestage toename van twijfelachtige stemmen over de toekomst van de Europese Unie binnen de reguliere politieke partijleden.
Een Europese integratie weegt ook steeds zwaarder bij de nationale verkiezingen van de lidstaten, zoals we kunnen zien in Italië, Griekenland, Spanje en Ierland.
Een duidelijke afwijzing van ten minste enkele aspecten van het EU-beleid heeft bij deze verkiezingen zeker op de voorgrond gestaan.
De onmiskenbare uitdaging waarmee de EU momenteel wordt geconfronteerd, is het vinden van een gemeenschappelijke gestructureerde oplossing voor de financiële en bankencrisis en het minimaliseren van de kosten. Daarbij mogen we niet vergeten dat de grootste uitdaging voor de EU niet alleen bestaat uit het vinden van dergelijke oplossingen voor de crisis voor haar eigen welzijn, maar ook uit het behouden van een economische positie in de wereld om te kunnen concurreren met de opkomende markten. Als we er niet in slagen de problemen op te lossen die de economieën van de EU vandaag de dag teisteren, zou dit er mogelijk toe kunnen leiden dat de opkomende economieën morgen op de achtergrond komen te staan. De crises waarmee Griekenland, Spanje, Ierland, Portugal, Cyprus etc. worden geconfronteerd, dienen als een serieuze wake-up call voor de EU en laten zien dat wellicht de meeste lidstaten potentieel kwetsbaar zijn. Momenteel is Europa de grootste economie ter wereld, omdat het op handelsgebied in staat is om op een uniforme manier op te treden en met één stem te spreken. Europa heeft het vermogen om een supermacht te zijn, maar mist de organisatie en het concept om dat te zijn.
Wat de huidige problematische kwesties waarmee de Europese Unie wordt geconfronteerd duidelijk aantonen is de fragiele aard van de entiteit. Het is van het allergrootste belang om te onthouden dat de oprichting van de Europese Unie een reactie was op het aanpakken van problemen en niet op het creëren ervan. Waar dit grotendeels van afhangt, ligt in de handen van de leiders van de Europese Unie en hun motivatie en wens om collectief vooruit te gaan, in tegenstelling tot een poging om hun nationale soevereiniteit te behouden.
