De Turkse cinema verkeert in een slechte gezondheid, maakt meer films dan enig ander Europees land, afgezien van Frankrijk, en sleept ook grote internationale prijzen binnen. Kunnen de arthouse-regisseurs van het land, nu de critici hun lof zingen, het volgende grote ding in de internationale cinema creëren?
De Turkse cinema kende in 2011 een zeer goed jaar. Bal van regisseur Semih Kaplanoglu won de Gouden Beer van het Filmfestival van Berlijn, terwijl regisseur Nuri Bilgi Ceylan medewinnaar werd van de Grand Prix voor zijn Once Upon Time in Anatolia.
De afgelopen jaren werd de Turkse cinema gedefinieerd door regisseurs als Ceylan en Kaplanoglu, waarbij hun prachtig vormgegeven films steevast weinig geziene delen van het uitgestrekte en gevarieerde landschap van Turkije vastlegden en intieme verhalen vertelden.
Maar in de nasleep van hun succes is er een nieuwe golf regisseurs die de Turkse film een nieuwe richting in duwen.
“Mijn doel is anders te zijn. We kunnen zeggen dat Nuri en Semih poëtische films hebben gemaakt, maar ik wil een meer politiek tintje geven”, zegt Orhan Eskikoy, mederegisseur van My Father's Voice.
“Ik wil meer dan de anderen de realiteit van Turkije laten zien. We zien dat steeds meer regisseurs zich meer verdiepen in de politieke problemen. Er wordt ons in Turkije altijd verteld dat we vijanden hebben, maar wat is de vijand? Wie is de vijand. Stap voor stap zullen we andere stijlen en andere gezichtspunten in de film zien.”
'Kracht van cinema'
Eskikoy sprak in Istanboel tijdens de gala-mainstreamopening van zijn film, net nadat hij de meest lucratieve filmfestivalprijs van het land had gewonnen, de Gouden Cocon van het Adana Film Festival. My Father's Voice, dat al in Duitsland te zien is, behandelt twee van de meest controversiële kwesties in de Turkse samenleving: de behandeling van de Koerdische minderheid door het land en de hachelijke situatie van de alevieten, een vaak vervolgde religieuze minderheid in Turkije.
“Start offerte
Ik denk dat er nu een consensus is, een relatie over de kracht van cinema om dingen in Turkije te veranderen.”
Zeynel Dogan Regisseur
De film is losjes gebaseerd op het familieverhaal van mede-Koerdische regisseur Zeynel Dogan.
“Wat ik met de film wilde vertellen, was een verhaal dat dicht bij mij staat. Wat ik heb meegemaakt, wat ik heb meegemaakt”, zegt Dogan. “Ik denk dat er nu een consensus is, een relatie over de kracht van cinema om dingen in Turkije te veranderen.”
Sterke, intieme verhalen vormen de rode draad in de nieuwste films van de opkomende regisseurs van het land. “Het is een kijkje in het dagelijkse leven van gewone mensen vandaag, daarom heb ik mijn film Present Tense genoemd”, zegt regisseur Belmin Soylemez. “Het is een blik door de ogen van gewone mensen naar de veranderende samenleving in Istanbul en Turkije. Wij zetten vraagtekens bij alle veranderingen die plaatsvinden.”
Present Tense, dat een reeks prijzen heeft gewonnen op Turkse festivals en nu in het buitenland wordt vertoond, vertelt het verhaal van een jonge vrouw die wanhopig probeert geld in te zamelen en fortuinen te vertellen zodat ze in de VS kan gaan wonen.
“Veel jongeren – vooral hoogopgeleiden – proberen naar het buitenland te gaan, omdat ze het gevoel hebben dat ze hier geen plek meer hebben”, zegt Soylemez.
'Sterker worden'
Tijdens een vraag-en-antwoordsessie trok een internationale filmcriticus parallellen met Present Tense en de Argentijnse new-wave cinema, die wordt gekenmerkt door rauwe portretten van het land in gewone levens. Nu Turkije een economische, politieke en culturele transformatie doormaakt, liggen er rijke kansen voor filmmakers.
Soylemez maakt deel uit van een groeiende beweging van vrouwelijke regisseurs die hun aanwezigheid laten gelden in de nieuwe Turkse cinema. “Ze zijn zeker moediger”, zegt vrouwelijke regisseur Ilksen Basarir.
'Omdat ze misschien denken' 'We hebben maar één kans.' Daarom willen wij het krachtigste verhaal vertellen dat we hebben. Want elke keer als ik zeg: 'Oké, misschien kan ik er niet nog één filmen.'” Basarirs film Merry Go Round gaat over incest, nog steeds een taboe-onderwerp in Turkije.
“Vrouwelijke regisseurs zijn nauw betrokken bij sociale problemen en de politieke kwesties waarmee zij te maken hebben”, zegt professor Tur Akbal Sualp van de Bilgi Universiteit in Istanbul. “Ze worden sterker, denk ik.”
Zephyr van Belma Bas won eerder dit jaar de prijs voor beste film op het Internationale Vrouwenfilmfestival in Duitsland. De film gaat over de beladen relatie tussen een alleenstaande moeder en haar kind, die uitmondt in een tragedie. De film is opgenomen in het verbluffend mooie en geïsoleerde Alpengebied van de Zwarte Zee.
“Start offerte
Het is ironisch dat meer mensen onze films in het buitenland zien dan in Turkije.”
Belmin Soylemez Regisseur
“Ik probeer in mijn films sterke vrouwelijke karakters neer te zetten, maar dat maakt het nog geen vrouwenfilms. Er is zo’n gebrek aan sterke vrouwelijke karakters in films… er moet iets veranderen”.
Maar Bas heeft, net als haar collega-nieuwe filmmakers en zelfs gevestigde onafhankelijke regisseurs als Ceylan en Kaplanoglu, moeite om haar films in Turkije te laten zien. Dergelijke films concurreren in Turkije niet alleen met Hollywood-importen, maar ook met meer reguliere Turkse films.
Een wandeling langs de beroemde Istiklal Avenue van Istanboel, met zijn talrijke bioscopen, illustreert duidelijk hoe reguliere Turkse films, vaak geproduceerd door de enorme tv-soapindustrie, de schermen domineren.
“De distributeurs willen alleen reguliere Turkse films”, zegt Soylemez. “Het is ironisch dat meer mensen onze films in het buitenland zien dan in Turkije, wat heel triest is. We willen dat het publiek in heel Turkije, vooral jongeren, onze films ziet, maar het aantal locaties voor onafhankelijke films wordt steeds kleiner, nu veel arthouse-bioscopen sluiten.”
Buitenlandse erkenning
Istanboel bevindt zich midden in een enorme vastgoedhausse die de huurprijzen opdrijft en veel onafhankelijke bioscopen failliet doet gaan. Bioscopen zijn steeds meer het domein van de ketens, gedreven door het bedrijfsresultaat.
Turkse filmfestivals, die in het hele land in aantal toenemen, blijven de belangrijkste locatie voor vertoningen van onafhankelijke films.
Voorlopig kijken de opkomende nieuwe Turkse directeuren naar het buitenland voor erkenning en de rijkste opbrengsten. “Het is heel spannend voor mij”, zegt Eskioglu. “Drie of vier jaar geleden reisden slechts twee regisseurs naar de festivals – Nuri en Semih – nu gaan er jongere regisseurs naar het buitenland en krijgen ze prijzen.
“Ook het buitenlandse publiek heeft interesse in films uit Turkije. Met deze aandacht zijn onze verantwoordelijkheden groter, dus we proberen het beter te doen.”
(BBC nieuws)
