De Turkse president Erdogan bracht vorige week een officieel bezoek aan Duitsland. Een van de opvallende kenmerken van het bezoek was het feit dat het kwam nadat Erdogan tijdens zijn toespraak op de Algemene Vergadering van de VN in New York had opgeroepen tot uitgebreide hervormingen van de Verenigde Naties. Dit was een directe uitdaging voor de VS, die weliswaar de hegemon van het internationale systeem zijn, maar onder het presidentschap van Trump isolationistisch, eenzijdig en offensief zijn geworden in hun buitenlands beleid. Deze isolationistische wending ondermijnt de internationale instellingen, die voornamelijk het product zijn van de door de VS geleide liberale internationale orde in het tijdperk na de Tweede Wereldoorlog. Erdogan's oproep voor een nieuwe – rechtvaardige en democratische – internationale organisatie wees op de tegenovergestelde richting van het huidige Amerikaanse buitenlandse beleid.
Onder leiding van Erdogan heeft Turkije de afgelopen jaren een tweeledig buitenlands beleid ontwikkeld. Aan de ene kant heeft het de problemen van de bestaande internationale orde benadrukt en opgeroepen tot hervormingen. “De wereld is groter dan vijf” is het motto van dit reformistische beleid. Aan de andere kant heeft het land geprobeerd zich aan te passen aan de opkomende post-mondiale internationale orde.
Deze post-mondiale orde heeft twee hoofdkenmerken. Eén daarvan is dat uitgesloten sociale groepen de druk op het internationale systeem beginnen uit te dagen en geleidelijk aan vergroten. Terrorisme- en vluchtelingencrises die de mondiale metropolen hebben getroffen, zijn voorbeelden van deze druk. In het licht van deze toenemende instabiliteit op het internationale maatschappelijke niveau vermijden de leidende machten van het internationale systeem het nemen van verantwoordelijkheid.
De VS zijn begonnen zich terug te trekken achter hun grenzen en hebben de anderen opgeroepen hun verantwoordelijkheid te nemen voor de mondiale problemen. Belangrijke machten als China, Rusland en de Europese Unie tonen echter geen enkele bereidheid om het vacuüm dat de VS heeft opgevuld, op te vullen. Terwijl de wereld schreeuwt om de noodzaak dat grote mogendheden hun leiderschapsrol moeten vervullen, negeren de machten die in staat zijn die rol te spelen deze oproep.
De terugtrekking van de VS gaf een impuls aan de opkomst van regionale hegemonie, zoals China en Rusland. Dit gaf de start aan het proces van transformatie van het unipolaire internationale systeem naar een multipolaire internationale systeem. Momenteel hebben we dus een internationaal systeem waarin instabiliteit en multipolariteit de norm zijn geworden.
Turkije worstelt in zijn poging om de instabiliteit te bezweren door te vechten tegen het terrorisme en zijn hand uit te steken naar vluchtelingen, zowel in de directe omgeving als op afgelegen plaatsen. Turkije streeft er ook naar zich aan te passen aan de opkomende multipolaire en de-institutionaliserende internationale omgeving. Naast het vergroten van haar eigen mogelijkheden om de gevaren van internationale anarchie het hoofd te bieden, streeft zij ernaar haar bondgenoten te vermenigvuldigen en te diversifiëren. Anders dan in het verleden heeft Ankara de neiging geen enkele kant te kiezen en opties open te houden.
Duits-Turkse toenadering
Het recente bezoek van president Erdogan aan Duitsland kan worden gezien in deze context van aanpassing aan de nieuwe internationale realiteit. In feite is de Duits-Turkse toenadering een goed voorbeeld van hoe staten zich proberen aan te passen aan het nieuwe multipolaire internationale systeem. Zowel Turkije als Duitsland dragen de last van de instabiliteit in het Midden-Oosten en lijden onder de vluchtelingencrisis die daarop volgde.
Sterker nog, beide landen zijn het slachtoffer van de handelsoorlog van Trump. Duitsland worstelt met het leggen van de basis voor een nieuwe veiligheidsorde voor Europa, terwijl de VS zich terugtrekt uit het handhaven van de Europese veiligheid. Turkije heeft het op een na grootste leger in de NAVO en dit maakt het land tot een belangrijke partner bij het vormen van een nieuw veiligheidsregime in Europa. De economische en politieke onderlinge afhankelijkheid als gevolg van de grote Turkse diaspora in Duitsland brengt de twee landen ook dichter bij elkaar.
Toch neigt de niet-aflatende steun van de Duitse staat aan terroristische organisaties als de PKK en FETO, die buigt voor de eisen van de anti-AK-partij en het Turkse maatschappelijk middenveld en de Turkse media, ertoe de bilaterale betrekkingen te vergiftigen. Deze negatieve houdingen creëren een tamelijk irrationeel buitenlands beleid voor Duitsland in een internationale omgeving waarin de ideologie op een laag pitje wordt gezet. In deze nieuwe internationale omgeving worden staten verondersteld gewicht te geven aan realpolitik en rationeel gedrag, en dus prioriteit te geven aan veiligheidskwesties.
De Duitse voortzetting van een ideologische kritiek op Turkije en zijn besluit om de economische hulp aan Turkije te bezuinigen (de EU zou Turkije 70 miljoen euro moeten verstrekken) respecteren deze gevoeligheden echter niet. Op zijn beurt is Turkije begonnen met het bespreken van een heroverweging van zijn EU-lidmaatschap. President Erdogan verklaarde dat Turkije zijn bod voor het EU-lidmaatschap aan een referendum kan voorleggen als de EU deze anti-Turkse tendens vasthoudt. Turkije kan terecht verwachten dat de EU, en in het bijzonder Duitsland, haar ideologische buitenlandse beleid zal verlaten en zal handelen in overeenstemming met de nieuwe internationale realiteit die wordt bepaald door multipolariteit en rationaliteit.
Ali Aslan
