In de westerse media verschenen afgelopen week twee nieuwsberichten met totaal tegengestelde titels. Het eerste verhaal ging over Turkije dat zijn NAVO-bondgenoten zou provoceren door het S-400 luchtverdedigingssysteem te testen. De andere had betrekking op de opmerkingen van de Oekraïense president Volodymyr Zelenski over het “ongekende” niveau van samenwerking tussen Turkije en Oekraïne, waarbij hij het besluit van de Oekraïense leider om president Recep Tayyip Erdoğan de eremedaille toe te kennen als problematisch beschouwde voor de Russische president Vladimir Poetin. Die ontwikkeling, zo betoogde The Times, zou schadelijk kunnen zijn voor de relatie van Erdoğan met Poetin.
Afgaande op deze twee krantenkoppen lijkt het erop dat Turkije tegelijkertijd spanningen ervaart met de Verenigde Staten en Rusland. Het lijkt er zelfs op dat het evenwicht dat het land in zijn betrekkingen met de twee grote mogendheden heeft bereikt, elk moment verloren kan gaan.
In werkelijkheid bevindt de situatie zich echter op een heel ander niveau.
Tegenwoordig sluiten spanningen of rivaliteit tussen de twee naties niet noodzakelijkerwijs mogelijkheden voor samenwerking uit. Turkije moest leren over dit nieuwe soort relaties, die voortkomen uit de nieuwe realiteit van het internationale systeem, als gevolg van de verschillende crises die het land sinds 2013 heeft meegemaakt.
Als gevolg van het nieuwe traject van de Syrische burgeroorlog en een poging tot staatsgreep in 2016 heeft de Turkse regering een nieuwe aanpak aangenomen in haar betrekkingen met zowel het Westen als Rusland. Dat frisse en dynamische beleid, dat een beperkt gebruik van harde macht sanctioneert, is zeer pragmatisch en flexibel. Het wordt gevormd door de productiviteit van het samenspel tussen spanningen, rivaliteit en samenwerking.
Zo werkt Turkije samen met Rusland over de TurkStream-pijpleiding en het S-400-systeem, maar dat sluit concurrentie tussen die landen in Oekraïne, Nagorno-Karabach, Libië en Idlib niet uit.
Voor de goede orde: Poetin waardeert dit nieuwe soort relatie volkomen. Vandaar zijn complimenten voor Erdoğan vrijdag op een persconferentie. De Russische president merkte op dat Turkije ondanks druk van buitenaf een onafhankelijk buitenlands beleid onderschrijft. Hij klaagde dat Moskou de energieprojecten met Europese regeringen niet zo snel kon voltooien toen TurkStream werkelijkheid werd. Herinnerend aan Erdoğans vastberadenheid om het S-400-systeem te kopen, zei Poetin dat het “aangenaam en veilig was om met zo’n partner samen te werken.”
Ook westerse leiders moeten leren waarderen wat Poetin vorige week erkende. Net zoals de weigering van Turkije om de annexatie van de Krim en de concurrentie met Rusland in Libië, Nagorno-Karabach en elders te erkennen geen anti-Russische sentimenten weerspiegelen, is ook zijn besluit om het S-400-systeem te kopen geen teken van verzet tegen het Westen of NAVO.
Aan de ene kant vermindert de Turkse ontdekking van aardgas in de Zwarte Zee zijn afhankelijkheid van Russische energie. Aan de andere kant dwingt het conflict in Nagorno-Karabach Moskou ertoe nauwer samen te werken met Ankara in de Kaukasus. Poetin vertelde vorige week aan verslaggevers dat hij zich geen zorgen maakte over de meningsverschillen van Rusland met Turkije over de zuidelijke Kaukasus, en benadrukte de noodzaak om gebieden te vinden waar concessies gedaan konden worden. Erdoğan herhaalde op zijn beurt zijn belofte om een rol te spelen, zowel aan de onderhandelingstafel als op het terrein, door te zeggen dat Turkije ook het recht had daar te zijn als Rusland van plan was daar te zijn voor een vreedzame oplossing. Met andere woorden: als Armenië Moskou wil, roept Azerbeidzjan op tot de betrokkenheid van Ankara en Rusland lijkt bereid deze voorwaarden te accepteren.
Deze beoordelingen geven aan dat Ankara graag deel wil blijven uitmaken van de westerse alliantie, maar een nieuw soort relatie zoekt met Rusland, de Verenigde Staten en de Europese Unie. Aanpassing aan de nieuwe omstandigheden zal voor alle partijen nieuwe kansen creëren. Als president Donald Trump op 3 november wordt herkozen, zal hij zich aan die voorwaarden houden. In het geval van een overwinning van Joe Biden zullen de Verenigde Staten mondiaal een nieuwe rol op zich nemen en bij uitbreiding hun relatie met Europa, China en Rusland herzien.
Voor alle duidelijkheid: een van de favoriete argumenten van de westerse media, namelijk dat Erdoğan meer dan wie dan ook zal verliezen in het geval van een overwinning van Biden, is niet waar. Het Midden-Oosten- en Rusland-beleid van de Democraten zal niet alleen de spanningen met Turkije aanwakkeren. Ze zouden ook tot nieuwe samenwerking kunnen leiden. Zelfs de S-400-kwestie zal zich in de eerste maanden van het potentiële presidentschap van Biden niet noodzakelijkerwijs vertalen in Amerikaanse sancties. In de toekomst zou er ruimte zijn voor een nieuw evenwicht in de relatie tussen Turkije en de VS, omdat Erdoğan en Biden elkaar goed genoeg kennen. Als zodanig zou het verstandig zijn om de betrekkingen van Washington met Ankara in hokjes te verdelen en de S-400-kwestie afzonderlijk aan te pakken. Turkije heeft op een aantal terreinen met succes hetzelfde gedaan.
De vraag van een miljoen dollar luidt als volgt: waarom zong Poetin de lof van Erdoğan? Anticipeerde hij misschien op toekomstige spanningen tussen Rusland en de Verenigde Staten?
BURHANETTIN DURAN
