Trzy tysiące lat temu książę Zhou dał Chinom świetlany przykład. Jako wzór cnoty, przedstawił filozofię władcy w harmonii z niebem, która zainspirowała Konfucjusza i wypełniła pustkę ideologiczną pozostawioną przez przewodniczącego Mao.
„Ten, kto sprawuje rządy za pomocą cnoty, może być porównany do gwiazdy polarnej, która pozostaje na swoim miejscu, a wszystkie gwiazdy zwracają się ku niej” – napisał Konfucjusz 2,500 lat temu.
Gdy pisał te słowa, miał przed oczami księcia Zhou, prawdopodobnie pierwszą prawdziwą postać, która przekroczyła próg mitu i wkroczyła do chińskiej historii.
„Konfucjusz, jak sam powiedział: «W polityce podążam za księciem Zhou»” – mówi archeolog Wang Tao.
„Jestem pewien, że bardzo starał się przywrócić tzw. złoty wiek, czyli złote rządy dynastii Zhou, szczególnie w okresie rządów księcia Zhou”.
„Rozpocznij cytat
„W większości chińskiej historii wszyscy wydają się zachowywać źle”
W V wieku p.n.e. Europa miała Sokratesa, a Chiny miały dopiero Konfucjusza. Obaj filozofowie intensywnie myśleli o etyce i właściwej relacji między jednostką a państwem.
Często myślimy o Konfucjuszu jako o kamieniu węgielnym chińskiej filozofii politycznej, podobnie jak większość Chińczyków. Ale on przekazywał światopogląd, który krystalizował się przez stulecia.
„Wszyscy, łącznie z samym Konfucjuszem, zawsze mówili: 'Książę Zhou jest moim bohaterem, on naprawdę stworzył podwaliny, w szczególności podwaliny kulturowe Chin'” – mówi Tao.
Tak naprawdę niewiele wiemy o księciu Zhou.
Jest raczej kultem jednostki niż osobą. Ale zalążek kultu leży w prawdziwej postaci historycznej i prawdziwych wydarzeniach. Książę pomógł swojemu bratu obalić skorumpowanego władcę i założył dynastię Zhou w XI wieku p.n.e.
Już północne Chiny miały miasta, roboty publiczne i monety. Nie było jeszcze imperium, ale nawet rządzenie królestwem wymagało umiejętności i subtelności.
Jak mi świadkiem jest historia
- Była korespondentka BBC w Pekinie, Carrie Gracie, przedstawia 10-częściowy serial o postaciach z historii Chin, które ujawniają pewne informacje na temat dzisiejszych Chin
- Audycji można słuchać codziennie w dni powszednie na antenie BBC Radio 4 o godzinie 13:45 czasu brytyjskiego
- Można również posłuchać ponownie na BBC iPlayer
Po śmierci brata, książę Zhou pełnił funkcję sumiennego regenta, a gdy jego bratanek osiągnął pełnoletniość, oddał mu władzę.
„Stał się ulubionym wujkiem wszystkich. Ponieważ w szlachetny sposób przekazywania władzy – słusznie – swojemu siostrzeńcowi, stał się wzorem dobroci w historii Chin” – mówi Frances Wood, kuratorka chińskiej kolekcji British Library.
W historii Chin wszyscy wydają się zachowywać źle. Wujkowie regenci, cesarzowe wdowy, konkubiny, bracia... wszyscy kończą robiąc coś złego. Przejrzyj dynastyczne wzloty i upadki cesarskich Chin, a zobaczysz przerażającą rzeź niewyjaśnionych zgonów, odciętych głów, duszonych dzieci, rodzeństwa wrzucanych do studni, trutych królów, straconych całych rodzin lub rozrywanych na strzępy pretendentów. Ale nie książę Zhou.
To właśnie czyni go tak wielkim faworytem konfucjanistów. W sercu ich filozofii politycznej, o wiele ważniejszej niż zasady czy kontrakty, leży szczerość.
„Z punktu widzenia Chińczyków dotrzymywanie obietnic jest bardzo przyzwoitą rzeczą” – mówi historyk Xun Zhou z Uniwersytetu w Hongkongu.
„To było polecenie niebios, że jego bratanek został królem i tak uczynił”.
Mandat niebios jest wielką ideą Księcia Zhou. Władca rządzi poprzez cnotliwy przykład, który rozprzestrzenia cnotę w całym kraju, a w zamian demonstruje jego harmonię z boskością.
Ale jest klauzula wyjścia dla buntowników. Jeśli król nie będzie rządził cnotliwie, harmonia zostanie zrujnowana i może zostać przywrócona tylko przez usunięcie króla.
„Jedną z najlepszych rzeczy w chińskiej historii jest sposób, w jaki ludzie stają się boscy – że bogowie i ludzie są nieco wymienni, a ludzie stają się nieco nadludzcy. Myślę, że książę Zhou jest nadludzko dobry” – mówi Frances Wood.
Koncepcja mandatu nieba zawiera w sobie myśl, że jeśli władca jest dobry, niebo będzie zadowolone i wszystko pójdzie dobrze, mówi Wood. Jeśli władca jest zły, niebo okaże swoje niezadowolenie poprzez trzęsienia ziemi i wszelkiego rodzaju klęski żywiołowe, a władca zostanie obalony.
Księciu Zhou przypisuje się również stworzenie rytuałów cesarskich – proces wzmocniony przez Konfucjusza, który pomógł uczynić Chiny narodem rytuałów. Te rytuały, z których wiele przetrwało do dziś, często wyrażają czyjąś pozycję w społeczeństwie lub w rodzinie.
„Konfucjanizm szczególnie mocno opiera się na [takich ideach], że syn musi słuchać ojca, a żona musi słuchać męża” – mówi Wood.
Książę Zhou
- Urodzony w XI wieku p.n.e.
- Imię osobiste Ji Dan
- Dynastia Zhou rządziła obszarem, który obecnie stanowi część prowincji Shaanxi – znanej jako kolebka chińskiej cywilizacji
- Książę znany jest również jako „Bóg snów” – według legendy daje ludziom znać poprzez sny, że wydarzy się coś ważnego
- Założył miasto Luoyang w zachodniej prowincji Henan, które jest obecnie znane, około 1036 r. p.n.e.
„Rytuał w rodzinie, hierarchia, wszystko to jest ustalane przez rytuał”.
Nad wszystkimi innymi obowiązkami konfucjańskimi góruje obowiązek żywych wobec zmarłych. Przodek jest na samym szczycie hierarchii rodzinnej.
„Kult przodków jest w Chinach bardzo ważny, ponieważ Chińczycy nie mają żadnej konkretnej religii i nie wierzą w Boga” – wyjaśnia Wang Tao.
„Ale wszyscy czczą przodków. Jeśli chcesz się zadomowić w społeczeństwie, musisz mieć dobrego przodka. I musisz mieć z nim dobre relacje”.
Książę Zhou jest dobrym przodkiem par excellence. A on sam spojrzał jeszcze dalej wstecz, na legendarnych przodków Chin, mówi Tao, „używając tego do stworzenia narodu lub kultury Chin”.
Ale w 1949 r. nastąpiła rewolucja. Kultura polityczna zbudowana wokół czci przodków i wyciągania wniosków z ich doskonałych rządów została wywrócona do góry nogami.
„Władza polityczna pochodzi z lufy karabinu” – powiedział Mao. Możesz spróbować nauczać tych, którzy się z tobą nie zgadzają, ale jeśli to zawiedzie, powinieneś ich zniszczyć.
Przez stulecie Chiny traciły terytorium na rzecz kolonizatorów zachodnich i japońskich. Po raz pierwszy w historii świadomie potężna cywilizacja poczuła się biedna i zacofana.
Dla wielu Chińczyków ich starożytna filozofia wydawała się częścią problemu. A gdy komuniści przejęli władzę w 1949 r., Konfucjusz i książę Zhou zostali strąceni ze swoich piedestałów.
„Chińska przeszłość była wrogiem! Była odpowiedzialna” – mówi Peter Bol z Harvard University.
„Jeśli Chiny były kiedyś wielką potęgą na świecie, jeśli były kiedyś źródłem wzorców dla reszty Azji Wschodniej, chińska przeszłość została wykorzystana do wyjaśnienia, dlaczego już nią nie są i musiały zostać zniszczone”.
Rewolucja kulturalna Mao miała na celu zniszczenie Czterech Starych Rzeczy – Starych Zwyczajów, Starej Kultury, Starych Nawyków i Starych Idei.
W 1966 roku 11 milionów żołnierzy Czerwonej Gwardii, młodych oddziałów szturmowych Mao, zalało Pekin i zniszczyło tysiące zabytków i świątyń – całą historię Chin, jaką udało im się odnaleźć.
Ale kiedy 10 lat później zmarł przewodniczący Mao, wraz z nim umarła rewolucja kulturalna i atak na historię. Nadszedł czas, aby Chiny wróciły do początku.
„Po rewolucji kulturalnej chiński rząd, ludzie, rozpaczliwie pragną nowej ideologii, ponieważ filozofia lub myśl Mao wyrządziła tak wiele szkód krajowi, ludziom. Więc konfucjanizm przyszedł wygodnie, aby wypełnić lukę”, mówi Wang Tao.
„A książę Zhou również odzyskał popularność, a wiele osób mówi teraz o księciu Zhou, kulcie przodków lub starym porządku kosmicznym mandacie nieba w znacznie bardziej przychylny sposób. I myślę, że to odzwierciedla zmianę społeczeństwa”.
Konfucjusz odrodzony jako samopomoc
Powodem, dla którego te proste prawdy przetrwały przez tysiąclecia, jest to, że pomagały kolejnym pokoleniom Chińczyków zrozumieć naturę i kulturę, które ich ukształtowały, i nie tracić głowy, nawet gdy stawali w obliczu ogromnych zmian społecznych i niemal przytłaczających wyborów.
Z najnowszego bestsellera Konfucjusz z serca autorstwa Yu Dana
Więc książę Zhou i Konfucjusz znów są na piedestale. Znów politycznie modni.
Nie mija prawie miesiąc, aby chiński rząd nie otworzył gdzieś na świecie Instytutu Konfucjusza, aby nauczać języka i kultury oraz projektować miękką siłę. Jest ich już prawie 1,000 w ponad 100 krajach.
Nowe pokolenie przywódców, które obejmie władzę w przyszłym miesiącu, chce oddać hołd wszystkim swoim przodkom, zarówno komunistom, jak i konfucjanistom.
Tak więc rzut kamieniem od siedziby partii posąg starożytnego filozofa spogląda spokojnie. A gdzieś w świecie duchów książę Zhou musi się uśmiechać.
