د اخلاقو د زده کړې مرحلې

د اخلاقي علومو زده کړه د یو چا په لیوالتیا پورې اړه لري. تطبیق بې ګټې دی. هر اختیاري (احتیاري) عمل د ابتدايي پوهې لاسته راوړلو په دوه مرحلو کې ترلاسه کیدی شي. لومړی، د موضوع په اصل باید پوه شي. دوهم، د لومړي لاس پوهه باید ترلاسه شي چې په دې کولو سره به څه ترلاسه شي. تر اوسه یوه دریمه برخه شتون لري، په کوم کې چې دا د ځینو لومړنیو معلوماتو ترلاسه کولو لپاره یو مشهور میتود ګرځیدلی چې د یو ځانګړي ساینس زده کولو کې مرسته کوي.

لومړی پړاو: د اسلام اخلاق په دریو برخو ویشل شوي دي:

۱- د اخلاقو پوهه (علم الاخلاق)، د نه بدلیدونکي شخصي چلند سره معامله کوي ، کوم چې ښه یا بد دی ، پدې پورې اړه نلري چې یو شخص یوازې دی یا له نورو سره ، مګر د هغه په ​​شخصیت پورې اړه لري. د مثال په توګه، هغه څوک چې نرم طبیعت لري، یا سخاوت لري، یا څوک چې د شرم احساس لري، نو هغه یوازې دی او کله چې د نورو سره وي. د اخلاقو پوهه موږ ته دا شخصي صفتونه راښيي چې هیڅکله نه بدلیږي.

2- د اخلاقو دوهمه کټګوري د هغه په ​​کور کې د خپلې کورنۍ له غړو سره د یو شخص چلند پورې اړه لري. دې ته د کورنۍ د مدیریت آداب ویل کیږي (تدبیر المنزل).

3- د اخلاقو د پوهې دریمه کټګورۍ د یو شخص ټولنیز مسؤلیتونه زده کوي، د چلند اصول تاییدوي، او لارښوونه کوي چې څنګه نورو ته ګټور وي. دې ته وایې siasat-i-medina، او یا ټولنیز اخلاق.

لکه څنګه چې د ناصرالدين محمد طوسي په کتاب "اخلاق ناصري" کې راغلي دي، کله چې انسان يو کار کوي، که هغه ښه وي او که بد، د يو دليل لپاره وي. دا دلیل یا یو څه طبیعي دی، یا یو حکم یا قانون. هغه څه چې د خپل طبیعت له مخې کوي د هغه د ذهن، فکر او تجربې پایله ده. د هغه دا ډول کړنې د وخت په تیریدو سره نه بدلیږي او نه هم د هغه په ​​ټولنیز چاپیریال پورې اړه لري. دوهم ډول دلیل، یو قانون یا حکم، یا د یوې ټولنې یا ټول ملت لخوا د ګډ فکر څخه مسلې دي، چې په دې حالت کې ورته ویل کیږي. روسوم یا یو 'عادت دود یا د یو عالم، مستند یا تجربه کار شخص لکه پیغمبر، ولی، پاچا، یا دیکتاتور لخوا لیکل شوی وي. که دا د الله جل جلاله حکم وي، چې د انبیاء علیهم السلام له خوا مطرح شوی وي او د اولیاء یا اسلامي علماوو له خوا تشریح شوی وي، دا د لاندې دریو ډلو څخه یو کیدی شي: لومړۍ ډله له هغو احکامو څخه جوړه ده چې د هر فرد لخوا لیدل کیږي. عبارت دي له احكام (قوانين)، يا عبادت (عبادتونه). دویمه ډله ټولنیزې او سوداګریزې راکړې ورکړې وړاندې کوي لکه munâkahâtلکه د واده مسایل، او معاملت، د بیلګې په توګه مسلې لکه پلور او پیرود. په دریمه ډله کې هغه احکام دي چې هیوادونه او ټولنې پکې شاملې دي او د حقوقي او سیاسي مسلو (حدود) پورې اړه لري. ساینس د حکمونو او قواعدو دې دریو ډلو سره معامله کوي فقه. د فقهې د مسايلو زده کړه او همدارنګه د هغو اصولو او د هغو د اجرا کولو اصول، د وخت په تېرېدو سره بدلېږي او په هغه هېواد او ملت پورې اړه لري چې پکې عملي کېږي. الله جل جلاله یوازینی واک دی چې د بدلون امر کوي. هغه فسخ او تغییرات چې الله جل جلاله د تاریخ په اوږدو کې په تیرو احکامو کې کړي دي د حکمونو په دې ډله کې دي. د بېلګې په توګه، هغه وخت چې حضرت آدم علیه السلام ژوند کاوه د انسانانو پراخوالی ته اړتیا درلوده. له همدې امله دا د یو سړي لپاره قانوني او قانوني وه چې له خپلې خور سره واده وکړي. لکه څنګه چې د وخت په تیریدو سره د نفوسو په زیاتوالي سره د هغې اړتیا له مینځه تللې وه، نو په همدې توګه د قانون له مخې د هغې د لغوه کیدو اجازه ورکړل شوه.

دوهمه مرحله: د اخلاقو پوهه د اخلاقو د ګټورتیا او تطبیق لپاره اړینه ده.

کله چې انسان خپل چاپېریال لکه ځمکه او اسمان مطالعه کوي، یا په کایناتو کې د توازن او نظم په اړه فکر کوي، یعنې څنګه په فضا کې په ملیاردونو ستوري په خپلو مدارونو کې له پېړیو راهیسې له یو بل سره له ټکر پرته حرکت کوي، یا څنګه؟ جوړښت، حرکت او د اتموسفیر فشار، تودوخه، هوا او اوبه په نازک ډول متوازن دي ترڅو په ځمکه کې ژوند ته وده ورکړي، یا کله چې هغه د انسانانو، حیواناتو، نباتاتو، بې جانه شیانو، اتومونو، حجرو په جوړولو کې نازک نظم وګوري. یا په لنډه توګه، هغه بې شمیره مخلوقات چې د ساینس په کورسونو کې چې په لوړو ښوونځیو او پوهنتونونو کې تدریس کیږي، هغه به مجبور وي چې د یو ځواکمن او ټول پوهه خالق په شتون باور وکړي چې ټول منظم سیسټمونه او مخلوقات جوړوي. . هوښیار سړی به د کائناتو دغه ستر، نازک توازن او نظم درک او تعریف کړي او د الله جل جلاله په وجود به ایمان ولري او مسلمان شي. کله چې د سویس د فلسفې له استاد څخه چې په ۱۹۶۶ کې یې اسلام قبول کړی وو، د یوه خبریال له خوا د هغه د مذهب د بدلولو په اړه پوښتنه وشوه، هغه ځواب ورکړ: د اسلامي کتابونو په لوستلو سره ما د اسلامي علماوو د حق (حق) طریقه او عظمت درک کړ. که چیرې د اسلام دین په سمه توګه څرګند شي، نو په ټوله نړۍ کې هر هغه څوک چې عقل لري په مینه او خوښۍ سره به یې ومني."

کله چې انسان د طبیعت او خپل ځان په مطالعه کولو سره مسلمان شي او بیا د اسلامي پوهانو لیکل شوي کتابونه مطالعه کړي او د حضرت محمد صلی الله علیه وسلم د ژوند کیسه او ښکلي اخلاق زده کړي، نو د هغه ایمان به لا قوي شي. سربیره پردې، د اخلاقو د علم په مطالعه کولو سره به هغه په ​​ښه او بد مزاج، ګټورو او ضررونو پوه شي. د نیکو اعمالو په کولو سره به په نړۍ کې یو بالغ او با ارزښته انسان شي. د هغه دنیاوی چارې به منظمې وی او په اسانۍ سره به عملی شی. هغه به په آرامۍ او آرامۍ کې ژوند وکړي. هرڅوک به ورسره مینه وکړي. الله تعالی به ترې راضي وي. همدارنګه، هغه به د هغه سره د رحم چلند وکړي او په آخرت کې به ورته ډیر اجرونه ورکړي. موږ یو ځل بیا ټینګار کوو چې انسان د خوښۍ ترلاسه کولو لپاره دوه شیانو ته اړتیا لري. له دغو دوو څخه لومړی دا دی چې هغه باید صحیح پوهه او عقیده ولري چې د ساینسي پوهې په زده کولو او د محمد صلی الله علیه وسلم د ژوند کیسه او اخلاقو په لوستلو سره ترلاسه کیدی شي. دوهم دا چې هغه باید د ښه سلوک سره د نرم طبیعت انسان وي. دا شیان د "فقه" او "اخلاق" په زده کولو او په عمل کولو سره ترلاسه کیدی شي. څوک چې دا دوه شیان ترلاسه کړي هغه به د الله سبحانه وتعالی رضا او محبت ترلاسه کړي ځکه چې الله تعالی په خپل بې حده علم سره هر څه پوهیږي. که یو څوک د ساینسي پوهې په مطالعه او د طبیعت په لیدو کې د غفلت په پایله کې د ریښتیني عقیدې په لاسته راوړلو کې پاتې راشي ، چې معنی یې د ناپوهۍ حالت ته ځي. او که د محمد (صلی الله علیه وسلم) په اړه د ریښتینې پوهې په ترلاسه کولو سره خپل عقیده پیاوړې نه کړي، هغه به د هغو کسانو سره یوځای شي چې په ابدي هلاکت او مصیبت کې به وي. برعکس، که هغه د ریښتینې عقیدې لاسته راوړلو ته ورسیږي او د خپل نفس څخه ډډه وکړي او د الله سبحانه وتعالی د احکامو اطاعت وکړي او د هغه ممنوعاتو څخه ډډه وکړي چې هغه یې امر کړی دی، نو د الله تعالی له رحمت او بخښنې څخه به بې برخې نشي. هغه به د خوشحالۍ څخه محروم نه وي.

د اخلاقو پوهه هغه څانګه ده چې د روحاني زړه د پاکوالي ښوونه کوي (قلب) او روح (روه). دا د طب پوهه ته ورته ده چې د بدن لپاره د حفظ الصحې ساینس دی. بدمرغي د روحاني زړه او روح ناروغۍ دي. بد عملونه د دې ناروغیو نښې او نښانې دي. د اخلاقو پوهه خورا محترم، ارزښتناکه او اړینه پوهه ده. د معنوي زړه او روح نفوذ کول یوازې د دې پوهې په مرسته له مینځه وړل کیدی شي. دا یوازینی پوهه ده چې د زړه او روح د ښه اخلاقو سره د روح او روح د تقویه کولو او شفا ورکولو لړۍ پرمخ وړي، د زړونو او روحونو ښکلا کوي، په دې توګه په زړه پورې اخلاقي ځانګړتیاو سره وده او شفا ورکوي، او په زړونو کې د تلپاتې پاکوالي حالت رامینځته کوي. هغه روحونه چې د تلپاتې پرمختګ لپاره د غوره او لا زیاتو اصالحاتو ترلاسه کولو عادت شوي.

دریمه مرحله: د علم او علومو هره څانګه بې شمېره فرعي څانګې لري. ځینې ​​​​وختونه ټولې څانګې په ځینو ټکو سره موافق دي. په دې ټکو کې، د دې ساینس ټولې څانګې یو شي. دا یو ټکی د ساینس موضوع ده. د بېلګې په توګه، د طب علم ډېرې څانګې لري، خو هره څانګه د ناروغيو او د بدن د روغتيا په څېړنه کې سره يو ځای کېږي او دا د طب موضوع ده. د دې لپاره چې یو ساینس په اسانۍ سره زده کړو، لومړی باید د هغې په موضوع پوه شو. د اخلاقو د علم موضوع د انسان روح دی. دا درس ورکوي چې څنګه د روح بد ځانګړنې پاکې کړي او څنګه یې له فضیلتونو ډک کړي. لومړی باید د روح او بیا د بدیو او فضیلتونو په اړه زده کړه وکړو. امام شافعي رحمه الله په لاندې شعر کې فرمايي:

بدۍ مې زده کړل، نه چې بدکار شوم
څوک چې نه پوهيږي چې بد څه دی، په دې کې به راشي، په یقین سره پوه شئ!

روحاني زړه څه دي  (قلب) او روح  (روه)؟ کله چې یو څوک مړ شي روح ته څه پیښیږي؟ موږ به د زړه او روح په راتلونکو پرله پسې اقتباساتو کې په مرحلو کې تشریح کړو چې له همدې سرچینې څخه اخیستل شوي ترڅو د زړه او روح څومره ممکنه وپیژني او د هغه ظاهري او پټ قوتونه تشریح کړي او همدارنګه هغه شیان چې د هغې د خوښۍ لامل کیږي او هغه څه دي. کوم چې د تباهۍ لامل کیږي.

نه روحاني زړه او روح او نه پرښتې پرمختګ کولی شي یا لوړې درجې ترلاسه کولی شي. دوی په هماغه حالت کې پاتې کیږي لکه څنګه چې دوی رامینځته شوي. کله چې معنوي زړه او روح د بدن سره یو ځای شي، دوی ته داسې صفات پیدا کوي چې یا یې پرمختګ وکړي یا کافر یا ګناهکار شي، په دې حالت کې اړوند کس د تباهۍ لپاره ټیټ درجې او سرونو ته رسیږي.