د سوریې او انرژۍ په اړه راتلونکې همکاري.
په ماوي مارمارا باندې د اسرائیلو له برید وروسته له نژدې درې کلنو سختو سیاسي شخړو وروسته – یوه بېړۍ چې نړیوال فعالان یې لېږدول چې په غزه کې د اسرائیلو د محاصرې د ماتولو هڅه یې کوله – ترکیې او اسرائیلو پرون موافقه وکړه چې دیپلوماتیکې اړیکې بیا پیل کړي. د اسراييلو لومړي وزير بنيامين نتنياهو د ترکيې له لومړي وزير رجب طيب اردوغان سره په يوه ټيلېفوني تماس کې د اسرائيلي ځواکونو له خوا د نهو ترکي اتباعو د وژل کېدو له امله بښنه وغوښته او د تاوان په ورکولو يې موافقه وکړه. په بدل کې، اردوغان موافقه وکړه چې د دواړو هیوادونو ترمنځ اړیکې عادي کړي او د بېړۍ د برید په تړاو د اسراییلي افسرانو محاکمه پریږدي. ترکیې مخکې له دې غوښتنه کړې وه چې د بښنې او تاوان ورکولو سربیره، د اسراییلو بندیز لیرې کړي. د دې وروستي - او ترټولو سخت - حالت ته د رسیدو لپاره، نتنیاهو ټینګار وکړ چې اسراییل په دې وروستیو کې غزې ته د ملکي توکو په راتګ بندیزونه نرم کړي، او هغه موافقه وکړه چې د ترکیې سره د بشري وضعیت د ښه کولو لپاره کار وکړي. د دې موافقتنامې جزییات لاهم کار کولو ته اړتیا لري، مګر داسې ښکاري چې دواړه هیوادونه په یو شمیر برخو کې د همکارۍ بیا پیلولو لپاره په ښه توګه روان دي.
دا څه موده وړاندې څرګنده شوه چې اسراييل له ترکيې څخه بخښنه غواړي، خو تر اوسه روښانه نه ده چې آيا ترکيه به يې ومني. اوس چې په اسراییل کې د ټاکنو فصل پای ته رسیدلی، نتانیاهو نور د ترکیې سره د اړیکو د رغولو په اړه د ملتپالو نیوکو په اړه اندیښنه نلري، او له کابینې څخه د بهرنیو چارو د پخواني وزیر ایویګدور لیبرمن لنډمهاله ایستل د اسراییلو د پخلاینې ترټولو لوی خنډ لرې کړ. خو د ترکیې سیاست بل ډول دی. د فلسطین مسئلې په دې ځای کې اسراییل په ژوره توګه ناپېژانده کړی دی، او دا شخړه د اردوغان لپاره له سیاسي پلوه ارزښتناکه ده، چې هرکله چې وغواړي له حساسو کورنیو مسلو څخه د پام اړولو لپاره پر اسراییلو برید وکړي. د بېلګې په توګه تېره میاشت د ترکيې د کردستان د کارګرانو د بېلتون غوښتونکي ګوند (PKK) له مشر عبدالله اوکلان سره د حکومت د خبرو اترو سرلیکونه وو. کله چې اردوغان په عام محضر کې صهیونزم د بشریت پر ضد جنایت بللی و، هغه د خبرو له لومړیو پاڼو څخه په شا شو.
دغو کورنیو سیاسي ګټو ته په کتو، انقرې تر اوسه له اسرائیلو سره د پخلاینې لپاره لږ دلیل نه دی موندلی. په هرصورت، د دې اونۍ خبرونه د دې نښه کوي چې ترکیه بالاخره په دې پوهیدلي چې د اسراییلو په وړاندې د سړې اوږو بدلولو څخه د ګټې اخیستنې په پرتله ډیر څه لري. دا په لویه کچه د دې لپاره دی چې ترکیه کولی شي د اسراییلو مرستې د خپلې بهرنۍ پالیسۍ ترټولو سختې کړکیچ، د سوریې کورنۍ جګړې، او د هغې د سترې اقتصادي اندیښنې، د انرژۍ امنیت په اړه وکاروي.
د انقرې لپاره د سوریې کړکیچ یو لوی سرخوږی دی. ترکیې په سوداګرۍ کې زیان لیدلی، د سرحدی ګواښونو په وړاندې د دفاع لپاره د پیټریوټ توغندیو لپاره په ناتو تکیه کولو ته اړ شوی، او یوازې نیم ملیون سوریایي کډوال یې ومنل. د انقرې غوښتنې چې د بشارالاسد له واکه لیرې شي، غوږونه کاڼه شوي دي، او د ناټو د مداخلې لپاره د الوتنې د نه زون په توګه او د سوریې یاغیانو لپاره د درنو وسلو غوښتنه هم یو طرفه شوې.
دا هر څه د ترکیې د مشرانو لپاره له بده مرغه، خو دا د سوریې د کیمیاوي وسلو وروستۍ معادله وه چې د ترکیې محاسبه یې په حقیقت کې بدله کړه. اوس تر بل هر وخت ډېر هېواد ښه استخباراتو او متحدینو ته اړتیا لري چې کورنۍ جګړې ته د پای ټکی کېږدي او یا لږ تر لږه د هغې د خپرېدو مخه ونیسي. ترکیه نشي کولی چې د سوریې سره د پولې سره نږدې هر ځای کې کیمیاوي وسلې وکاروي، او څومره چې جګړه اوږدیږي، د کیمیاوي وسلو د برید چانس ډیریږي. اسراییل په ساده ډول د ترکیې په پرتله د سیمه ایزو پرمختګونو په اړه ښه استخبارات لري او ترکیه کولی شي له دې مرستې څخه د اسد د وسلو پلورنځیو او دواړو خواو ته د سرتیرو حرکتونو څارنه وکړي. برسېره پردې، پداسې حال کې چې متحده ایالات او د ناټو نور هیوادونه د سوریې د یاغیانو سره په هر معنی کې د ملاتړ کولو څخه زړه نازړه دي، اسراییل د دې ډاډ ترلاسه کولو لپاره ډیر هڅونه لري چې معتدل سني ډلې د اپوزیسیون په ډیرو سخت دریځو جهادي عناصرو غالب شي. لکه څنګه چې په سوریه کې وضعیت ګرمیږي، ترکیه او اسراییل به مننه وکړي چې دوی کولی شي له یو بل سره خبرې وکړي او همغږي وکړي.
بله سیمه چې ترکیه په کې د اسراییلو مرستو ته اړتیا لري انرژي ده. د ترکیې د اوسني حساب کسر، چې په ۲۰۱۲ کال کې ۴۸،۸ میلیارده ډالره و، تقریبا په بشپړه توګه د تېلو او طبیعي ګازو پر وارداتو د دغه هېواد د تکیه کولو پایله ده. ترکیه خپله طبیعي زیرمې نه لري. سربیره پردې، ترکیه د روسیې او ایران د طبیعي ګازو لپاره د پوزې له لارې تادیه کوي، د سختو قراردادونو له امله. د دې میاشتې په پیل کې، ما په ترکیه کې د یو شمیر خلکو سره خبرې وکړې - د حکومت له وزیرانو، د اپوزیسیون سیاستوالانو، سوداګرو سوداګرانو، او د سوداګریزو ډلو مشرانو - او دوی ټولو د ترکیې د انرژۍ مخ په زیاتیدونکي اړتیاو یادونه وکړه او د روسیې او ایران طبیعي ګازو باندې د هیواد په بې حده تکیه یې خواشیني وکړه. په عین حال کې اسراییل په ختیځ مدیترانه کې د خپل ساحل څخه لرې د طبیعي ګاز دوه لوی حوزې کشف کړي، تامار او لیویتان ساحې. له هغه وخته چې ترکیه له قبرس سره د اړیکو د ښه کولو هیله نه لري، د هغه د اوږدې مودې مخالف، چې د مدیترانې د ګازو د بوم بل اصلي ګټه اخیستونکی دی، احتمال لري چې اسراییل د طبیعي ګاز عرضه کوونکي په توګه وګرځي. د ترکیې د اقتصادي ودې په ورو کېدو سره، د یوه شریک په توګه د اسرایلو وړتیا د دې وروستیو کلونو په پرتله اوس پخلاینه ډیره زړه پورې کوي.
نورو عواملو هم دا اونۍ د ترکیې لپاره د اسراییلو د بخښنې د منلو لپاره مناسب وخت جوړ کړ. د پیل لپاره، سیمې ته د ولسمشر بارک اوباما د سفر په جریان کې دا کار اردوغان ته اجازه ورکړه چې ولسمشر ته سیاسي بریا ورکړي. په ورته وخت کې، اردوغان ادعا کوي چې اسراییل یې په ګونډو کړ لکه څنګه چې د ترکیې ملتپالو د اوکلان سره د خبرو اترو او د ترکي کردانو سره د نرمې کرښې په اخیستو د هغه د نیوکې لپاره چمتووالی نیولی و. د ترکیې د نفوس یوه مهمه برخه لا هم دا ردوي چې د کردانو ستونزه شتون لري او د تاوتریخوالی کمولو لپاره د حکومت هرې هڅې ته د ترهګرو د تسلیمۍ په سترګه ګوري. د پنجشنبې په ورځ د اوکلان له وینا وروسته، چې د ترکیې پر وړاندې د PKK جګړه د وسله والې مبارزې پر ځای په سیاسي مبارزه بدله کړه، اردوغان اوس د اسراییلو سره د اړیکو د بیا پیلولو لپاره سیاسي فضا او د اړیکو د غځولو وړتیا لري. د اسراییلو سره د ملتپالنې بریا په توګه چې اسراییل د ترکیې غوښتنو ته تسلیم شو.
له اسراییلو سره شخړه د اردوغان لپاره خپلې ګټې درلودې، خو له ډېرو ننګونو سره چې ترکیه ورسره مخ ده، او د اوباما له خوا پر دواړو خواوو فشار راوړل، چې په پای کې د دې کار لپاره مناسب وخت و. د لومړي ځل لپاره چې د ماوی مارمارا سفر پیل کړ، د اقتصادي او بهرنۍ پالیسۍ لاسته راوړنې چې ترکیه به د اسراییلو سره د شیانو په جوړولو سره احساس کړي د جلا پاتې کیدو کورني سیاسي ګټو څخه خورا ډیر دي. ځینې وختونه، یو باوري ملګری د باور وړ مخالف څخه غوره دی.
بهرنۍ چارې
