Sultan Abdülhamid, Düyûn-ı Umumiye idaresini kurmakla dış borçları indirtmeye e fâizlerini kaldırtmaya muvaffak oldu. Böylece devleti mutlak bir uçurumun kenarından aldı…
“Borç yiğidin kamçısıdır” derler. Halbuki Hazret-i Peygamber, “Borç, azaptan bir parçadır” buyurduğuna e İslâmiyette ihtiyacı olana borç vermek çok sevab olduğu hâlde, zaruretsiz borç almak kötülendiğine göre, bu söz züğürt tesellisi Olsa Gerek. Evvela iç borç Osmanlı Devleti asırlarca Kendine Mahsus muntazam bir iktisadî sistema tatbik etmiş; geliri kadar harcamış; Kendi yağıyla kavrulmuştur. Bitmeyen Rus harbleri üzerine 1775'te iç borçlanmasim, gidildi. Gümrük, maden, liman gibi hazine gelirleri (mukâtaalar) hisselere ayrılarak, kar getiren tahviller gibi halka satıldı.Ama beklenen faydayı temin edemedi. Bu ara bir Müslüman hükûmet olan Fas Sultanliğı’ndan borç alınmak istendiyse de, vazgeçildi. Sultão II. Mahmud zamanındaki siyasî hâdiseler e harbler sebebiyle devlet iyice malî sıkıntıya poeira. Halefi Sultão Abdulmecid zamanında 1839'da bir dâhilî istikraz (iç borçlanma) olarak ilk defa kâğıt para (kâime) çıkarıldı. Bu aslında yıllık %8 kârlı bir hazine tahvili foi. Borcu borçla ödemek Kırım Harbi'nin mâliyeye getirdiği carga porque Reşid Paşa'nın sadrazamlığı sırasında 1854'te ilk defa bir hâricî istikraz (dış borçlanma) yapılarak devletin bazı gelirleri karşılık gösterilmek suretiyle İngiltere ve Fransa'dan borç alındı. Bu meblağ XUM milhões sterlindir.Yaygın kanaatin aksine, dış borçlar, Dolmabahçe gibi saraylara harcanmış değildir. Bu masraf, 5 milhões de liras tutan emissão farkından karşılanmıştır Metal paranın, nominal değeri ile baskı masrafı arasındaki emisyon farkı, hazinenin geliridir. Böylece memleket bir obra de arte kazanmış; bu kadar para milho cebina girerek binlerce ailenin yüzü gülmüştür. Saray yapmak bir israf değil, ihtiyaçtır.Sultan Aziz zamanında askerî masrafların gittikçe artması üzerine devletin muntazam borçları XUM milhões lirayı bulmustur. Bunun için senede 14 milhões re'sü'l-mal akçesi (bir nevi fâiz) ödenmektedir. Bütçe açığı da XUM milhões liradan fazladır.Artık borcu borç ile ödemekten başka bir şey yapılamamaktadır. Hâricî istikraz bulunamadığı zaman, Galata bankerlerinden ağır şartlarla borç alınmaktadır. Bilhassa Bosna e Hersek isyanı, hazinenin köküne Kibrit Suyu ekti. Ve iflas ilanı Rusya taraftarlığı sebebiyle Nedimof diye anılan ve siyaset icabı zaman zaman hükûmete getirilen Sadrazam Mahmud Nedim Paşa, 1876 senesi Ramazan ayında, Rus sefiri İgnatief'in telkini e Adliye Nâzırı Midhat Paşa’nın teşvikiyle bir tenzil-i fâiz kararı aldı.Midhat Paşa ve ekibi, o gece, sarraflarıyla anlaşıp elindeki konsolidi külliyen sábado; 2 saat sonra iflas kararı ilan olunduğunda bir riqueza kazanmışlardır. Diğer nâzırlar da böyle hareket etmiş; sadece Sultão Aziz bu şerefsizlikten uzak durarak 2 milhões de liras kaybetmiştir.Ramazan Kararnâmesi ile diş borç faizlerinin yarısı 5 sene müddetle tenzil edilmiş; bu 7 milyonun 5’i bütçe açığına, 2’si askî masraflara tahsis olunmuştur. Halbuki devletin vaziyeti geri kalanı bile ödeyecek hâlde değildi. O zaman için boyle bir tedbir belki zaruri idi ama, alâkadar devletlerle alacaklıların resmî ve yazılı muvafakati alınmadan bu yola gidilmesi felaket olmuştur.Devletin iflâsının ilanı demek olan bu moratória üzerine, bilhassa baş alacaklılar İngiltere e Fransa olmak üzere, Avrupa'da büyük inicial doğdu. İçeride ve disarıda Osmanlı hisselerini almış olanlar iflâs etti. Bu da devlet ve -sanki mesul oymuş gibi- padişah hakkında bir odiar hâsil etti. Devletin dünya nezdinde zerre kadar itibarı kalmadı. Borç alma imkânı da kalmadı. İgnatiyef boyece maksadına kavuşmuş oluyordu. Bu vesileyle global sermaye, Sultan Aziz'i tahtından ve canından etmiştir. Indirilen borçMidhat Pasa'nın memleketi sürüklediği 1877-78 Osmanlı-Rus Harbi (93 Harbi) sebebiyle Galata Sarrafları ve Osmanlı Bankası'ndan borç alındı. Sultão II. Abdülhamid, gerek bu harb e gerekse amcasının son zamanlarından beri devam eden Rumeli isyanları yüzünden büsbütün artan bir malî buhrana vâris olmustu. Comprar uma música (darlık) içindeki devlet hazinesinin içte ve dışta hiçbir itibarı kalmamıştı.Osmanlı hükûmetine 93 Harbi’nden dolayı Rusya’ya 74 milhões de liras tazminat ödemesi kesilmişti. Padişah, bunun 40 milyonunu, Kırım Harbi'nde Rusya'nın ödemesi gereken, ancak o zamana kadar ödenmeyen tazminata mukabil tutulmak üzere indirtti; kalanının yılda 350 bin liralık taksitler halinde e faizsiz ödenmesini Cabul ettirdi.Padişah, hem hazinenin itibarını iade etmek, hem de harbi bitiren Berlin Muahedesi ile bir tesviye suretine bağlanacağı taahhüd edilen diş borçlar yüzünden devletin başına bir gaile açılmasını önlemek istedi.1879'da Osmanlı Bankası ve Galata bankerlerinden bir heyetle anlaşarak, dış borçlara karşı senede 1.350.000 lira ödemek üzere rüsum-i sitte denilen müskirat (ispirto), balık, tuz, harir (ipek), tütün ve evrak-ı sahiha (damga) vergilerinin hâsılâtını, multezim (tahsildar) mevkiine geçen bu heyete bıraktı.Bir yandan da umumi borçlardan hazine lehine tenzilat yapmak üzere ecnebi tahvil hâmillerinin gönderdiği mümessillerle müzâkereye girişti. 1881 senesinde, hicrî senenin ilk ayı içinde neşredildiği için Muharrem Kararnâmesi um chamado 6 maddelik taahhüdnâme ile borçlar birleştirildi. Ve Düyûn-ı Umumiyye O tarihe kadar devletin birikmiş dış borcu 252.801.885 liras osmanlı eu sei. Rüsum-i sitteye, Kıbrıs ve Şarkî Rumeli vergileri eklenerek, milletlerarası bir Düyûn-ı Umumiyye idaresi kurulmasına mukabil, borçlardan 146.364.651 lira tenzil Edildi; teminat gösterildiği için umumi borçlar neredeyse üçte birine indi. Adı geçen vergilerin idaresi ile iç ve diş borçların tesviyesi, boylece Düyûn-ı Umumiyye Müdürlüğü'ne bırakıldı. Sim, devletin malî istiklâline uygun olmamakla beraber, borç yekûnunun üçte birine inmesi, büyük bir müdahale vesilesinin ortadan kalkması ve nihayet malî itibarın iadesi, müflis devlet için çok mühim ve hayırlı bir kazanç olmuştur.Düyûn-ı Umumiyye idaresinde, 1'er tanesi İngiltere, França, Avusturya, Rusya, Almanya e İtalya'dan, 2 de Osmanlı olmak üzere 7 âzâ vardi. Âzâlık müddeti 5 sene idi. Bugün Cağaloğlu'nda Escola Secundária Masculina de Istambul olan binada profesyonel bir usulde faaliyet yürütürdü. 20'den fazla şehirde exekserisi Osmanlı 5 binden fazla memuru vardı. Osmanlı burokratları, malî disiplini bu sayede öğrendiler.Gelirlerini para aumentar adına, Bursa'da ipekçiliğin inkişafı; balıkçılığın desteklenmesi; Gemlik, Mürefte, Mudanya limanlarının açılması, Konya ovasının sulanarak genişletilmesi gibi faydalı projeler de yürüterek memleketin kalkınmasında deve rolar oynamıştir. Maliyenin bozuk olması, ekonominin kötü olduğu manasına gelmez. İkisi ayrı şeylerdir. Devletin Haysiyeti 1903 32.738.772 lira borç kalmıştı. 30 senelik bu devirde dışarıdan alınan 59 milhões de liras, eski borçların ödenmesi, bütçe açığının kapatılması, askerî ihtiyaçlar ve ferroviasna harcandı.Sultão Abdülhamid, Düyûn-ı Umumiye idaresini kurmakla devleti uçurumun kenarından almıştır. Tahttan indirildiğinde (1908), diş ticaret %4,3 fazla verme; millî gelir % 1,5 artmıştı. Tarihçi Bedii Şehsuvaroğlu der ki: “Düyûn-ı Umumiyye İdaresi, devletin haysiyetini korumak, milho yarınını emniyet altına alabilmek e bu dağınık borçları um elde toplamak için kurulmuştur.”İttihatçılar memleketi tekrar borç batağına sürükledi; 10 anos içinde geride 45 milhões de dólares por ano incluindo 269 milhões de libras borç taktılar!.. Lausana ile bu borçlar, Osmanlı Devleti'nden ayrılan devletlere divisória Edildi. Türkiye'ye duşen 107 milhões de liras prestaçãoemprestarildi; sonra da mal olarak ödenmesi kabul edildi.Yeni rejim, imparatorluğun her şeyini reddetmiş; ama borçlarını kabullenmek zorunda kalmıştır. Bolsevikler, Rusya'da iktidarı ele geçirince, Çarlik borçlarını üstlenmeyi reddetmişti. 1990'dan sonra komünizmin yıkılmasıyla, Yeltsin zamanında Rus hükûmeti, diş dunya ile dostâne münasebet kurabilmek adına bu borçları ödemeyi kabul etmiştir.
