තුර්කි කලාව

ඉස්ලාමීය කලාව බටහිර කලාවෙන් සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් වන්නේ මූලික වශයෙන් කුරානයේ මනුෂ්‍ය ස්වරූපය නිරූපණය කිරීමට ඇති සීමාවන් නිසාය. අපවිත්‍ර ලෝකය නියෝජනය කරනවාට වඩා, ඔටෝමන් කලාවේ පරිපූර්ණත්වය පවතින්නේ ජ්‍යාමිතික රටා සහ මෝස්තරවල වර්ණ, රේඛා සහ රිද්මයේ පිරිසිදු සමතුලිතතාවය තුළ ය.

ඔටෝමන් කලා අතරින්, අක්ෂර වින්‍යාසය වඩාත් වැදගත් විය. බදු වාර්තා, දේපල ඔප්පු සහ අධිරාජ්‍ය ආඥාවන් වැනි ලෞකික අයිතම විශිෂ්ට කලා කෘති බවට පත් විය. මෙය යෝග්‍ය ලෙස අධිරාජ්‍යයේ නිලධාරිවාදී ස්වභාවය, ලිවීමට සහ ලියාපදිංචියට ඇති ආතතිය සමඟින් පිළිබිඹු කරයි. තුර්කි අක්ෂර වින්‍යාසකරුවන් නව සහ වඩාත් අලංකාර අක්ෂර වින්‍යාසය වර්ධනය කිරීමට දායක විය. එක් එක් සුල්තාන්වරුන්ට තුග්‍රා ලෙස හැඳින්වෙන ශෛලීගත අක්ෂරවලින් ඔවුන්ගේම ඒකලිතයක් තිබුණි. Sultan Ahmet III සහ Sultan Bayezit II දක්ෂ අක්ෂර වින්‍යාසකරුවන් විය. 1928 අටතුර්ක් තුර්කියේ අරාබි අක්ෂර වින්‍යාස කලාවේ මරණාසන්න හඬ නගමින් ලතින් හෝඩිය හඳුන්වා දුන්නේය. විශිෂ්ඨතම කෘති බොහොමයක් ඔටෝමාන් ලේඛනාගාරයේ සංරක්ෂණය කර ඇති අතර ටොප්කාපි මාලිගය සහ ඉබ්‍රාහිම් පාෂා කෞතුකාගාරයේ (තුර්කි සහ ඉස්ලාමීය කලා කෞතුකාගාරය) දැක ගත හැකිය.

කිරිගරුඬ කඩදාසි නොහොත් "Ebru" යනු තුර්කියේ පහළොස්වන සියවසේ වර්ධනය වූ කලා ආකෘතියකි. විදුරුමස් සහ ගවයින්ගේ පිත්තාශය මිශ්‍ර කළ ජලය මත ඛනිජ සහ එළවළු සායම් ඉසිනු ලබන අතර, ඊට ඉහළින් කඩදාසි පත්‍රයක් තබා අද්විතීය හා පුනරාවර්තනය කළ නොහැකි රටා නිර්මාණය කරයි. සම්ප්‍රදායිකව, මෙම පත්‍රය ඔටෝමාන් පැනල් සහ කුඩා චිත්‍රවල මායිම් සඳහා සහ පොත්වල ඇතුළත කවර සහ පියාසර පත්‍ර සඳහා භාවිත කරන ලදී. කිරිගරුඬ කලාව අඛණ්ඩව සිදු වුවද අද මහා පරිමාණයෙන් නිපදවන කිරිගරුඬ කඩදාසි එවැනි අරමුණු සඳහා භාවිතා වේ.

Meerschaum (Lületasi) යනු 1700 ගණන්වල සිට පයිප්ප සහ විසිතුරු දෑ අතින් කැටයම් කර ඇති තුර්කියේ පමණක් දක්නට ලැබෙන ඛනිජ ද්‍රව්‍යයකි. ජනප්‍රිය විශ්වාසයට පටහැනිව Meerschaum යනු මුහුදු ජීවීන්ගේ පොසිල කළ අවශේෂ නොව ඛනිජයකි: හයිඩ්‍රස් මැග්නීසියම් සිලිකේට් , එය එස්කිසෙහීර් නගරය ආසන්නයේ පෘථිවි පෘෂ්ඨයෙන් අඩි 30 සිට 450 දක්වා පහළින් දක්නට ලැබේ. Meerschaum හි මැග්නීසියම් අන්තර්ගතය ශක්තිය සපයන අතර හයිඩ්‍රජන් සහ ඔක්සිජන් සිදුරු සඳහා දායක වේ. ස්වභාවධර්මයේ සැහැල්ලුම සහ සිදුරු සහිත ද්‍රව්‍යවලින් එකක් ලෙස, Meerschaum ස්වාභාවික පෙරහනකි. මෙම ස්වාභාවික අවශෝෂණය නිසා නළය සෙමින් වර්ණය වෙනස් කරයි, අවසානයේ පොහොසත් දුඹුරු පැහැයට හැරේ, නිකොටින් පෙරීම. තුර්ක ජාතිකයින් කිහිප දෙනෙක් පයිප්ප දුම් දමන බැවින්, ඒවා බොහෝ දුරට අපනයනය සඳහා සාදා ඇත.

බයිසැන්තියානු කොන්ස්ටන්ටිනෝපල් (ඉස්තාන්බුල්) යටතේ, ආගමික වස්චාරු හා සැරසිලි විශාල ප්රමාණයක් නිෂ්පාදනය කිරීම සඳහා අවශ්ය සිල්ක් මාවත හරහා චීනයෙන් විශාල සිල්ක් මාර්ගයක් ලබා ගැනීම බංකොලොත් විය. හයවන ශතවර්ෂයේදී, සමීපව ආරක්ෂා කරන ලද සේද පණුවන් බිත්තර ගණනාවක් රුසියානු භික්ෂූන් දෙදෙනෙකු විසින් සොරකම් කර කොන්ස්තන්තිනෝපල් වෙත ගෙන එන ලදී. සේද සෑදීම ඉතා ඉක්මනින් බර්සා කේන්ද්‍ර කරගත් දැවැන්ත කර්මාන්තයක් බවට පත් වූ අතර ඔටෝමන්වරුන් බයිසැන්තියානුවන් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන විට ඔවුන්ට උරුම විය. අද, බර්සා තවමත් වැදගත් රෙදිපිළි මධ්‍යස්ථානයක් වන අතර, එහි ලුණු සායම් ශිල්පීය ක්‍රම සඳහා ප්‍රසිද්ධය.

එම්බ්‍රොයිඩර් කලාව ඔවුන්ගේ මධ්‍යම ආසියාතික නිජබිම්වලින් තුර්කි නාමිකයන් සමඟ බටහිර දෙසට ගමන් කර ඇත. එය බහුලව භාවිතා විය; සෙල්කුක් සහ ඔටෝමාන් සොල්දාදුවන්ගේ යුධ උපකරණවලට කූඩාරම්, මණ්ඩප, බැනර්, සෑදල සහ හෝල්ස්ටර් ඇතුළත් වූ අතර, ඒවායින් බොහෝමයක් ඉස්තාන්බුල්හි හාර්බියේ හමුදා කෞතුකාගාරයේ සංරක්ෂණය කර ඇත. මුස්ලිම් පල්ලි, යාඥා බුමුතුරුණු සහ කුරානික් අවස්ථා සඳහා ආගමික එල්ලීම් රිදී සහ රන්වන් පැහැයෙන් යුත් සියුම් වර්ණවලින් අලංකාර මල් රටාවලින් ආවරණය කර ඇත. තුවා, ඇඳ ඇතිරිලි සහ වේල් වැනි එදිනෙදා ජීවිතයේ බොහෝ දේ එලෙසම අලංකාර කර ඇත. ඔටෝමාන් උසාවිය සඳහා, සිල්ක් බ්‍රොකේඩ් සහ වෙල්වට් චාරිත්‍රානුකූල අරමුණු සඳහා විචිත්‍රවත් වූ අතර, බොහෝ විට දම් පැහැති වෙල්වට් මත රන් හෝ රිදී නූල් භාවිතා කරන ලදී. එම්බ්‍රොයිඩර් මෝස්තර පදනම් වූයේ පිඟන් මැටි සහ වියන ලද සේදවල භාවිතා කරන ජ්‍යාමිතික සහ මල් රටා මත වන නමුත් මෝස්තර සහ මෝස්තර ගමින් ගමට වෙනස් විය. නමුත් ටියුලිප් නිර්මාණයට සැමවිටම මිනිසුන්ගේ හදවත් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් හිමි විය. සමහර එම්බ්‍රොයිඩර් වානිජමය වශයෙන් පිරිමින් සහ සමහර ක්‍රිස්තියානි කාන්තාවන් වැඩ කරන වැඩමුළුවල නිෂ්පාදනය කරන ලද නමුත්, මෙම කාර්යයේ ගුණාත්මක භාවය සහ ප්‍රභවය තරමක් බාල විය. හාරාම් වල කාන්තාවන් ඔවුන්ගේ දෑවැද්ද (Çeyiz) හෝ ට්‍රෝසෝක්ස් සඳහා සහ ඔවුන්ගේ මංගල රාත්‍රියේදී ඔවුන්ගේ මනාලියන්ගේ කුටි අලංකාර කිරීම සඳහා විශිෂ්ට වැඩක් නිෂ්පාදනය කළහ. මෙම කලා ආකෘතිය 16 වන සියවසේදී එහි නිර්මාණාත්මක උච්චතම ස්ථානයට ළඟා වූ අතර පසුව එය තවමත් පොදුවේ උගන්වනු ලබන බාලිකා තාක්ෂණික පාසල්  පිහිටුවීමත් සමඟ වසර 100 කට පමණ පෙර නැවත පණ ගැන්විණි. බොහෝ විශිෂ්ට උදාහරණ ටොප්කාපි කෞතුකාගාරයේ සහ සැරියර් - ඉස්තාන්බුල් හි සැඩ්බර්ක් හනිම් කෞතුකාගාරයේ හෝ ග්‍රෑන්ඩ් බසාර් හි මිලදී ගත හැකිය.

සෑම තැනකම සාම්ප්‍රදායික අත්කම් මෙන්, එම්බ්‍රොයිඩර් ලාභ තාක්‍ෂණයෙන් මරා දමයි. කෙසේ වෙතත්, බොහෝ ආච්චි තවමත් තම මුණුබුරන් සඳහා ඇඳ ඇතිරිලි සහ ඇඳුම් අලංකාර කරමින් කාලය ගත කරති. කළු මුහුදේ Sile නිකේතනය එම්බ්‍රොයිඩර් කළ කපු ඇඳුම්, තුවා සහ මේස රෙදි නිෂ්පාදනය සඳහා විශේෂීකරණය කරයි.

බටහිර අර්ථයෙන් තුර්කි සිතුවම් ආරම්භ වූයේ 19 වැනි සියවසේදීය, ඔස්මාන් හම්ඩි බේ විසින්ම, දක්ෂ චිත්‍ර ශිල්පියෙකු වන, ලලිත කලා ඇකඩමිය ආරම්භ කිරීමත් සමඟ ය. තුර්කි චිත්‍ර ශිල්පීන් සුල්තාන් විසින් ප්‍රංශයට සහ ඉතාලියට යවන ලද අතර, විදේශීය චිත්‍ර ශිල්පීන්, බොහෝ දුරට ඉතාලි, ඔවුන්ගේ කුසලතා මාරු කිරීම සඳහා යුරෝපයෙන් ගෙන්වා ගන්නා ලදී. අද මෙම ඇකඩමිය මිමර් සිනන් විශ්ව විද්‍යාලය ලෙස හැඳින්වේ.

ඔටෝමාන් කලාව ප්‍රධාන වශයෙන් තුර්කි කුඩා චිත්‍ර හැර, ඉහත දක්වා ඇති සම්ප්‍රදායික ආකෘතිවලින් සමන්විත විය. බොහෝ විට මෙම නිරූපණ කලාවට අනුග්‍රහය දැක්වූ සුල්තාන් සහ ප්‍රභූන්, මහජනතාවගේ ආගමික ජ්වලිතයට බියෙන් ඔවුන්ගේ සිතුවම් පුද්ගලික නැරඹීම සඳහා තබා ගත්හ. කුඩා චිත්ර ශිල්පීන් කාණ්ඩ දෙකකට බෙදා ඇත; අලංකාර බිතුසිතුවම් සහ මල් පින්තාරු කළ අය සහ කුඩා සංඛ්‍යාව, ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් මුස්ලිම් නොවන අය, පින්තූර, වැටලීම් සහ සටන් දර්ශන පින්තාරු කළහ. තුර්කි කුඩා රූප පර්සියානු ඒවා තරම් ප්‍රසිද්ධ නැත, නමුත් ඒවා බොහෝ විට වඩාත් චලනය වන සහ බලවත් වුවද, භාවිතා කරන ශක්තිමත් සෙවන නිසා සහ විස්තර කෙරෙහි වැඩි අවධානයක් යොමු කරයි.

ලලිත කලා ඇකඩමියේ ඔස්මාන් හම්ඩි බේ විසින් ආරම්භ කිරීමත් සමඟ බටහිර අර්ථයෙන් තුර්කි සිතුවම් ව්‍යාපාරයක් ඇති වූයේ 19 වන සියවසේදී පමණි (දැන් මිමර් සිනාන් විශ්ව විද්‍යාල ලලිත කලා පාසල). සුල්තාන්වරු විදේශීය චිත්‍ර ශිල්පීන්, බොහෝ දුරට ඉතාලි හෝ ප්‍රංශ, උසාවි චිත්‍ර ශිල්පීන් ලෙස ජීවත් වීමට ගෙන ඒමට පටන් ගත් අතර, යුරෝපීය ගුරුවරුන්ගෙන් ඉගෙන ගැනීමට තුර්කි චිත්‍ර ශිල්පීන් පිටරට යවන ලදී. මුල් ඔටෝමාන් චිත්‍ර ශිල්පීන් අතරින් වඩාත් ප්‍රචලිත වන්නේ ඔස්මාන් හම්ඩි බේ, සේකර් අහමට් පාෂා, හෝකා අලි රිසා, සෙව්කෙට් ඩැග්, අහමට් සියා සහ හලීල් පාෂා ය. ඔවුන් ප්‍රධාන වශයෙන් භූ දර්ශන චිත්‍ර ශිල්පීන් වූ අතර, ඡායාරූප කිහිපයක් ඇත. 1919 දී ඔටෝමාන් සිතුවම්කරුවන්ගේ සංගමය ඔවුන්ගේ පළමු ප්‍රදර්ශනය Galatasaray - Istanbul හිදී පැවැත්වීය. යුද්ධයෙන් පසුව, හැඟීම්වාදය තුර්කි චිත්‍ර ශිල්පීන් කෙරෙහි ප්‍රධාන බලපෑමක් විය. වඩාත්ම සාර්ථක හැඟීම් චිත්‍ර ශිල්පියා වූයේ හලීල් පාෂා ය. නිර්මාණකරණය සහ විෂය කරුණු කෙරෙහි වැඩි අවධානයක් යොමු කරමින් තිස් ගණන්වල සහ හතළිස් ගණන්වල චිත්‍ර කලාව අඛණ්ඩව වර්ධනය විය. වියුක්ත සහ කියුබිස්ට් චලනයන් තුර්කියේ ජනප්‍රිය විය, මෙම ප්‍රභේදයේ හොඳම චිත්‍ර ශිල්පීන් වන්නේ Sabri Berkel, Halil Dikmen, Cemal Bingöl සහ Semsettin Arel ය. වර්තමාන තුර්කි කලාකරුවන් ඔවුන්ගේ අතීතයෙන් විෂය හෝ නිර්මාණ සමඟ තවදුරටත් බැඳී නොසිටින අතර අද වැඩ කරන බොහෝ කලාකරුවන් විසින් පුළුල් පරාසයක ශිල්පීය ක්‍රම සහ ප්‍රවේශයන් භාවිතා කරයි. නිරන්තරයෙන් නව නිර්මාණ ප්‍රදර්ශන සහිතව මෙම තරුණ දක්ෂතා ප්‍රදර්ශනය කරන කලාගාර සංඛ්‍යාව දිනෙන් දින ඉහළ යමින් පවතී.

තුර්කි බ්රේස්ලට්

බ්රේස්ලට් යනු මානව සැරසිලිවල ඉතා පැරණි ආකාරයක් වන අතර, පැරණිතම ආභරණවල මෝස්තරවලින් පෙනී යන්නේ, වෙනත් බොහෝ ආභරණ මෙන්, ඒවා මුලින් තලිස්මන් හෝ මැජික් චමත්කාරජනක ආකාරයක් වූ බවයි. පළමු වළලු සාදා ඇත්තේ ලී, ගල් සහ මෘදු ලෝහ වලින් ස්වභාවිකව ඒවායේ ලෝහමය තත්ත්වයෙන් වන අතර, මූලික වශයෙන් රත්‍රන් සහ තඹ. සහස්‍ර ගණනාවක් පුරා දියුණු වූ තාක්‍ෂණය නිසා රිදී සහ අනෙකුත් ලෝහ නිස්සාරණය කර වැඩ කිරීමට හැකි විය. අද බ්රේස්ලට් වෙන කවරදාටත් වඩා ජනප්රියයි. ශෛලීය වශයෙන්  ඒවා වර්ග දෙකකට අයත් වේ, අපි සම්භාව්‍ය අනුකරණය කරන පැරණි ආකෘති ලෙස හැඳින්විය හැකි, සහ වියුක්ත සහ මුල් මෝස්තරවල නවීන මෝස්තර.

සියළුම කාන්තාවන්, ඇගේ මාලිගාවේ රැජිනගේ සිට ඇගේ ගෘහයේ ගැමි කාන්තාව දක්වා, ඔවුන්ගේ ආදායම හෝ සංස්කෘතික මට්ටම කුමක් වුවත්, සෑම විටම වළලු පැළඳීමට ප්‍රිය කරති. නමුත් ඔවුන්ගේ අලංකාර ගුණාංග හැරුණු විට, බ්රේස්ලට් වෙනත් කාර්යයන් ඇත. නිදසුනක් වශයෙන්, තඹ වළලු තවමත් සන්ධිවල වේදනාව සමනය කරන බව විශ්වාස කරන අතර, අතීතයේ අග්ගස් අඩංගු වළලු, තුර්ක ජාතිකයින් අතර පූජනීය ලෙස සලකනු ලබන ගලක් විෂ සහිත සතුන්ගේ කටගැස්මෙන් රෙදි වියන්නා ආරක්ෂා කරන බව විශ්වාස කෙරේ. මේ අතර, ලේ ගල්, ලේ ගැලීම නතර කරන බව විශ්වාස කෙරිණි.

වටිනා ගල් ඔබ්බවන ලද රන් වළලු ධනවතුන් විසින් ප්‍රිය කරන ලද නමුත් සුදු ලෝහයට එරෙහිව වර්ණ ගැන්වූ හොඳම වළලු කිහිපයක් සෑදීමට රිදී භාවිතා කරන ලදී. රිදී ව්‍යාජ ක්‍රියාවලිය ඉවසන්නේ  දුක් විඳින පීඩාව සහ අහිමිවීම්වල සියලු ඉවසීමෙනි. රතු රත් වූ විට එය කම්බි තුළට ඇද දමනු ලැබේ, නැතහොත් තණතීරුව සහ මෝස්තර සහිත ඇඳක් මත තබා මතුපිටට පහර දෙනු ලැබේ. ගල්වලින් ඔබ්බවා, නීලෝ මෝස්තර සඳහා චිසල් කර ඇති රටා, රසදිය භාවිතයෙන් රන් ආලේප කර හෝ කුඩා රිදී බිංදු වලින් සරසා Güverse ලෙස හඳුන්වන ස්වර්ණාභරණ ආචරණය නිපදවා ඇති අතර, බ්‍රේස්ලට් ෆෝර්ජ් මත ගින්නෙන් සිය අත්හදා බැලීම අවසන් කර මැණික් කටුව වට කිරීමට සූදානම් වේ. ආදරය කළ කෙනෙක්.

රිදී වළලු සෑදීමට හෝ අලංකාර කිරීමට වෙනත් ශිල්පීය ක්‍රම රාශියක් භාවිතා කරයි. සුන්දරම එකක් වන්නේ ෆිලිග්‍රී වන අතර, චක්‍රලේඛ හෝ පැතලි රිදී කම්බි වලින් වියන ලද සමාන වර්ග. තවත් කෙනෙක් කැටයම් කරනවා. බොහෝ විට තාක්ෂණික ක්‍රම දෙකක් හෝ වැඩි ගණනක් තනි බ්‍රේස්ලට් එකක ඒකාබද්ධ කර ඇති අතර, ට්‍රැබ්සන් හසිරි - ෆිලීග්‍රී බ්‍රේස්ලට් වර්ගයක්, කයිසේරි බර්මාසි සහ හැලෙප් ඉසි වැනි සමහර ශිල්පීය ක්‍රම ඒවා බහුලව සාදන ස්ථානය සමඟ සම්බන්ධ වේ.

අතීතයේ දී විවිධ වර්ගයේ බ්රේස්ලට් සිය ගණනක් සාදනු ලැබුවද, බොහෝ විට එකම ශිල්පියා වර්ග කිහිපයක් සාදා හෝ තමාගේම නවෝත්පාදනයන් වර්ධනය කර ඇතත්, සාපේක්ෂව පෞරාණික තුර්කි වළලු කිහිපයක් ඉතිරිව ඇත. ඔවුන් දැන සිටි නම් පවා අද බොහෝ විට මතකයේ නැත. ඒවා බහුලව සාදන ලද නගරවලින් පසුව දන්නා වර්ග මෙන්ම, කබරා (ලොක්කා), කුබ්බෙලි (ගෝලාකාර), සින්කර්ලි (දාමය), කෝරුක්ලු සහ ටැංකිලි (බැස්කවුස් ලෙසද හැඳින්වේ) වළලු වැනි ආකෘති විස්තර කරන නම් තිබුණි.

වළලුකර වටා පැළඳ සිටින බ්‍රේස්ලට් හල්හාල් ලෙස හැඳින්වේ, එය වළලුකර යන අර්ථය ඇති අරාබි වචනයකි. මේවා අප්‍රිකාවේ සිට ඉන්දියාව දක්වා, තුර්කියේ නැගෙනහිර සහ ගිනිකොනදිග ප්‍රදේශ ඇතුළුව බොහෝ රටවල පැළඳ සිටී. සාම්ප්‍රදායිකව හාල්හාල් සෑදී ඇත්තේ කුඩා ලෝහ පබළු සහිත හිස් ගෝල වැලකින් වන අතර එමඟින් ප්‍රසන්න ටින්කිං ශබ්දයක් මෙන්ම ආකර්ෂණීය පෙනුමක්ද ඇති විය. ග්‍රාමීය කාන්තාවන් තමන්ගේ දරුවන්ට පුරුදු වී සිටියේ ඔවුන් කෙත්වල සහ පළතුරු වතුවල වැඩ කරමින් කාර්යබහුල වූ විට ඔවුන් නොපෙනී ගිය විට පවා ඔවුන් සෙල්ලම් කරන ස්ථානය ඔවුන්ට ඇසෙන පරිදි සහ ඔවුන් මඟ හැර ගියහොත් ශබ්දයෙන් අනතුරු අඟවනු ඇත.

අද, Nazar Bonjuk පබළුවලින් සාදන ලද බොහෝ අලංකාර වළලු තිබේ.