E leai se fua o le taimi. E leai se taimi ua tuanai, taimi nei po o le lumanai. Aisea tatou te faʻapipiʻi ai soʻo se gaioiga, tupu poʻo se mea na tupu i le taimi? E i ai moni le taimi pe o le foafoaina o tagata soifua ma o latou manatu palepalealuga?
E iai ea se amataga po o se gataaga o le taimi? Afai ei ai sona amataga, o le a pe na faapefea ma afai e i ai lona iuga e faapefea, aisea ma o afea o le a tupu ai? O le a le taimi muamua ma le taimi mulimuli? O le mea ua tatou taʻua o le taimi, e lē o le gaoioi ea o le lalolagi ma le lā? O le mea ua tatou taʻua i le ao ma le pō, pe e lē o ni iʻuga ea o le taamilomilo o le lalolagi? O le a le mea tatou te taʻua o tau, e le o ni gaioiga a le la? Pe o faitauina ea tatou uati ma uati le gaoioi ma le taamilosaga o le lalolagi ma le la? Pe tatou te lē fenumiaʻi ea le feʻaveaʻi o fetu ma le taimi? Ma pe o le taimi ea ua na o le va i le va o ni mea se lua po o ni mea tutupu? Pe o le taimi ea o le fausaga faavae lea o le atulaulau po o se mea i tua atu o lona nofoaga? O le mea tatou te taʻua o le taeao, aoauli, afiafi po o le pō, po o so o se taimi, pe e lē o ni vaega moni ea o le ao ma le pō? Pe le o nei uma ea le tala o le goto ma le oso aʻe o le la? Ma i atunuu na e ono masina o ao ma ono masina o po po o se isi lava vaega o ao ma po, o le a na mea uma? E le o nei mea uma ea o le tala o le feoai ma le taamilosaga?
O le fa'avaeina o masina, aso ma tausaga o le fa'aaliga lea a tagata e fetuutuuna'i aso, po, vaitau ma tau. E toe oo mai le aso ma le po. O le taumafanafana e toe fai e pei o le taumalulu. E liliu le tautotogo e pei o le tautoulu. Pe o le taimi ea le toe faia o mea na tutupu i le natura?
E silia ma le 6000 tausaga talu ai, o le masina o le puna o le kalena. O Julius Kaisara na muamua faʻaaogaina le kalena la i le 45 tausaga aʻo leʻi soifua mai Keriso. Ae sa i ai ni faaletonu e pei ona masani ona agai i luma 11 minute i tausaga uma. Ona faasa'oina lea e Pope Gregory XIII i le 1582 o se kalena Gregorian lea o loo galue pea. O le kalena fa'a-Irani fa'aonaponei ma kalena Gregorian e fa'avae i fa'asa'oga i tausaga osooso na faia e se ali'i saienitisi Mosalemi ta'uta'ua o taimi anamua, o Omer al Khayyam. Pe le o le vaevaeina ea o masina i aso e fesootai ma gaoioiga a le masina?
So'o se malo anamua e iai a latou lava fa'asologa o masina e tutusa ma le kalena Gregorian. O Initia, Peresia, Iapani, Saina, Mosalemi, ma isi, ei ai a latou lava seneturi tuai o masina, amata ma faaiuga o le tausaga ma tau foi. E sili atu le tamaoaiga o Sasae i le eseese o kalena nai lo Sisifo.
O le mea tatou te taʻua BC ma AD, o lona uiga i luma o Keriso poʻo ina ua mavae Keriso (Anno Domini), o lona uiga ua tatou faia se mea na tupu ma faavae ma o le mea moni o loʻo tatou faitauina le gaioiga o fetu. O le mea e malie ai, e leai se tausaga e leai. TA1 mulimuli ane i le 1 TLM. O le fa'avasegaga o aso na faia i le TA 525 lea e le'i mafai ona fa'asalalauina se'ia o'o i le 800 TA. O tausaga e 33 na soifua ai Iesu e le o se vaega o le TA po o le TLM ma e le o se taimi e leai foi. O le mea e malie ai, o le ISO 8601 standard e fa'aigoaina AD 1 o le tausaga 1 ae fa'ailoa le 1BC o le tausaga 0 (zero) ma e o'o lava i le leai o le tausaga.
O le a le sootaga i le va o le vateatea, taimi ma le atulaulau? E tasi le mea e mautinoa o mea laiti e feoai solo i mea tetele ona o le toso a le kalave ae le o le isi itu. O saienitisi o le Big Bang e talitonu o mea, malosi, avanoa ma le taimi na faia moni ona o le taunuuga. Ua i ai se tasi na vaai pe lagonaina le taimi? E mafai ona lagona le malosi e se tagata ola. E mafai ona fuaina mea. E tasi le mea e le mafai ona vaʻaia, pe lagona, lagona, tofo pe paʻi ma faʻafeiloaʻi o le taimi.
O lea la, o le Big Bang e mafai ona manatu o le tina o le taimi. Ina ua le maua e saienitisi soʻo se faʻamatalaga o le taimi, na latou faaigoaina o le taunuuga o le Big Bang. Afai latou te fai mai o le taimi o le taunuuga o le Big Bang, aisea la latou te le faʻamatalaina ai talu mai le Big Bang? Aisea latou te amata ai mai se mea na tupu e pei o AD poʻo BC? Aisea ua 2015 nei? Aisea ua le amata ai mai le vaega o le Big Bang?
O le taimi muamua e iloa ai le fuaina o masini o le T-sikuea na faia e Aikupito lea na amata mai i le 1500 TLM. O le mea moni na faʻaaogaina e fuafua ai le ata o le masini e faʻavae i luga o le la. O le mea lea, o le fuaina o le ata lafoia, ae le o le taimi. O le Greenwich observatory e leʻi faʻaaogaina talu mai le 1954 ae o loʻo matou faʻaaogaina pea. Talu mai le 1928, o loʻo faʻagasolo le lalolagi i le Universal Time na faʻaaogaina e le International Astronomical Union e faʻavae i luga o se faʻalapotopotoga faʻavaomalo faʻavae.
Na'o mea lava e fealua'i e iai le mamafa. E leai se mamafa o le taimi. E faapena ona le minoi. O le a la le taimi e malaga ai? O le mea i le tele, taimi ma gaioiga o le avanoa. Pau lava le mea faaletino o le tele. Avanoa e le fa'aletino ma e le mafai ona va'aia. E faapena foi le taimi. O le mataupu e tuu atu iinei o le mea tatou te taʻua moni o le taimi e le o le taimi. Mo lo matou faigofie, ua matou faaigoaina se mea le vaaia o le "taimi". Ua matou vaevaeina se mea e le o iai ma se mea faʻapitoa i sekone, minute, itula ma isi. E fa'afefea ona ta'u e se tasi se mea e le mafai ona lagona e ala i so'o se lagona, e o'o lava i sane lona ono po'o le fitu? O se mea e leai se mea e ta'u o le taimi. O lea la, afai e talitonu se tasi i le taimi, aiseā e lē talitonu ai se tasi i le Atua, o lē e toetoe lava a tutusa uiga ma le taimi?
