Ankara waxa ay door weyn ku leedahay Midowga Yurub oo u baahan in uu is beddelo,sida uu sheegay dhaqaale yahan Kemal Derviş,isaga oo ku dhiirigeliyay in waddanku wajaho galbeedka halkii uu bari ka wajihi lahaa.
Yurub waxay qarka u saaran tahay inay dib isu qaabayso, taasoo la micno ah in Turkigu uu noqdo mid ku firfircoon diyaarinta hindiseheeda ku saabsan sida Midowga Yurub u ekaan lahaa, sida uu qabo Kemal Derviş, oo ah dhaqaaleyahan caan ah oo Turki ah.
Qaabka cusub ee Midowga Yurub uu qaadanayo waxa uu fursad cusub siin karaa xiriirka Turkiga uu la leeyahay Yurub, ayuu yiri Derviş, isagoo dhanka kale xusay walaaca uu ka qabo in Turkiga ay dabada ka riixayaan qaar ka mid ah reer galbeedka si uu u noqdo mid si weyn ugu firfircoon Bariga Dhexe. .
Turkiga ayaa ammaan badan ka helaya goobaha caalamiga ah. Miyaynu arrintan ka yara shakinnaa mise iska fadhinaa oo ku raaxaysanno?
Dhab ahaantii waa inaad ku raaxaysataa. Turkiga ayaa soo bandhigay waxqabad aad u wanaagsan. Heerka kobaca ayaa leh celcelis wanaagsan. Siyaasadda maaliyadeed ayaa weli ah mid adag - saamiga deynta qaybta dadweynaha ee GDP hadda waa qiyaastii 38 boqolkiiba, taas oo ka hooseysa inta badan waddamada horumaray.
Markaa waxaa jira waxyaabo badan oo lagu dareemo wanaag. Laakin xisaab la'aanta hadda jirta ayaa weli ah isha u nuglaanshaha sababtoo ah waxay Turkiga ka dhigaysaa mid ku tiirsan qulqulka raasumaalka ee mararka qaarkood aad u kacsan. Tani waa dhibaato ka socota Turkiga taas oo ka tarjumaysa kaydka qaranka oo aan ku filnayn. Markaas waxaa jira dhibaatooyin qaybaha. Mid ka mid ah meelaha aadka muhiimka ugu ah Turkiga waa qaybta tamarta. Turkigu waxa uu ku tiirsan yahay tamarta shisheeye.
Siday u ekaan karaan Turkiga dibadda, iyadoo siyaasadiisa gudaha iyo sidoo kale siyaasadiisa arrimaha dibadda ay soo bandhigto?
Dunidu waxa ay u aragtaa in Turkigu yahay dhaqaale suuq soo koraya oo xooggan. Qof kasta oo booqda Turkiga, waxaad dareemi kartaa firfircoonida; Dadku waa hal abuur.Turkiga waxaa loo arkaa jilaa gobolka aad muhiim ugu ah. Gaar ahaan Bariga Dhexe. Kuwaas oo dhan waa kuwo togan.
Si kastaba ha ahaatee, waxaa sidoo kale jira meelo daciif ah; mid waa ku tiirsanaanta raasamaal shisheeye. Midda labaad waa a
hab-siyaasadeed oo weli ku dhisan is-diidmo badan, kala qaybsanaan iyo qalafsanaan badan. Waxaa jira arrimo gudaha ah oo aan weli la xalin - gaar ahaan arrimaha la xiriira luqadda Kurdishka.
Waxaan ahay qof aad u aaminsan jamhuuriyadda muwaadiniinta. Shakhsiyaadku, waxa ugu horreeya oo dhan, waa inay ahaadaan muwaadiniin jamhuuriyaddan ah. Ma aha inay lahaadaan aqoonsi-hoosaadyo ka taliya sababtoo ah waxaan aragnaa masiibada keentay kiisaska sida Yugoslavia. Dhanka kale, waxaan aaminsanahay in muwaadin kastaa uu helo xuquuq buuxda oo uu ugu noolaado noloshiisa sida uu rabo, oo uu ku hadlo luqadda uu rabo iyo inuu dareemo qayb buuxda oo ka mid ah jamhuuriyadda. Uma maleynayo inaan ku guuleysanay inaan ka dhigno muwaadinka asal ahaan ka soo jeeda Kurdish-ka inuu dareemo sinnaanta dareenkaas. Waxaan rajeynayaa inaan sameyn doono.
Dhowr sano ka hor, Turkigu wuxuu u ekaa xiddig ifaya, laakiin hadda ma jiraan tuhunno la xiriira xadka doorka uu ciyaari karo?
Ku lug lahaanshaha Turkiga ee adduunka ayaa aad u kordhay 10kii sano ee la soo dhaafay. Turkigu waxa uu noqday deeq bini'aadantinimo oo muhiim ah waxana uu ku hawlan yahay UN. Gobolkayaga, in dhaqaaluhu firfircoon yahay ayaa saameyn ku yeeshay. Taxanaha TV-yada caanka ah ayaa sidoo kale saameyn weyn ku leh.
Meesha aan in yar ka walaacsanahay waa tan: Sida aan u jecleyn in qof na soo faragaliyo arrimahayaga qofna ma jecla in dadka kale soo farageliyaan arrimahooda gudaha.
Waa inaan aad uga taxadarnaa inaynaan siin dareenka ah in Turkigu uu rabo inuu u hoggaansamo arrimaha gudaha ee dalalka kale.
Runtii maaha wax aad u badan in reer galbeedku ay ka walaacsan yihiin arrintan. Waxaan aad uga walaacsanahay caksigeeda. Waxaan ka walwalsanahay in qaar ka mid ah quwadaha reer galbeedka ay dhab ahaantii ku dhiirigelinayaan Turkiga inuu aad u firfircoonaado siyaasad ahaan iyo xitaa laga yaabo inuu yahay ciidan ahaan [Bariga Dhexe].
Laakiin waxa kale oo aad ku doodaysaa in Turkigu uu ka caawin karo waddama ka socda kacdoonka Carabta geeddi-socodkooda dimuqraadiyaynta.
Turkigu waa inuu tusaale u noqdaa, ee maaha inuu faragelin ku sameeyo. Taas macneheedu waxa weeye in lahelo dhaqaale sifiican ushaqeeya iyo in lahelo dimuquraadiyad turkiga oo sifiican ushaqaysa.
Martiqaadka ardayda ka socota dalalka Carabta, martiqaadka wakiillada xisbiyada siyaasadda, furitaanka [dalka] inta ugu badan ee suurtogalka ah ee safarka iyo ganacsiga iyo bixinta gargaarka bini'aadanimo. Laakiin waxaan jeclaan lahaa in aan halkaas ku joojiyo oo aan dhaafin oo aan dhinac ka raaco khilaafyada aad u adag. .
Maxay noqon doontaa saamaynta ay ku yeelan doonto qaska bariga Middel ee Turkiga?
Waa muhiim in qaskan laga ilaaliyo Turkiga. Waa in aanay noqon qaskayaga. Waana inaan caawinnaa sida dilaaliinta daacadda ah. Waa inaan mar walba diyaar u nahay inaan la macaamilno beesha caalamka. Runtii, uma malaynayo in Turkigu doonayo in uu keligiis wax u qabto. Ma arko dadka Turkiga oo u hamuun qaba inay taas sameeyaan.
Waxaad ku doodaysaa in Turkigu uu door ku leeyahay dib u qaabaynta Midowga Yurub.
Yurub waa inay dib isu qaabeeyaan. Waxaa jiri doona nooc cusub oo Yurub ah oo leh xudunta isku dhafan [oo ka kooban dalal dhowr ah]; markaas waxaa jiri doona waddamo kale oo aan lagu dhex milmi doonin xudunta u ah - wadamo kale sida Boqortooyada Ingiriiska, tusaale ahaan, kuwaas oo weli ka tirsan EU. Taasi waxay gebi ahaanba u furaysaa aragti cusub xidhiidhka Turkiga iyo Midowga Yurub. Turkigu ka mid noqon maayo xuduntaasi. Turkiga iyo wadamada xudunta u ah midna ma rabaan taas. Laakiin Turkigu gabi ahaanba waxa uu noqon karaa qayb ka mid ah Midowga Yurub. Turkigu waa inuu wax ka sheego sida uu u dhaqmi lahaa dhaqaale ahaan iyo siyaasad ahaanba. Waa inaan ka mid noqonaa golaha iyo baarlamaanka. Laakiin sidee ayuu Baarlamaankani u shaqaynayaa, iyadoo la og yahay inuu ka kooban yahay xildhibaanno ka soo jeeda dalal qayb ka ah Eurozone iyo qayb aan ahayn. Dabacsanaan ka sii weyn ayaa loo baahnaan lahaa. Hadda waa inaan noqonaa jilaa isku dayaya inaan ka fikirno oo soo jeedino [xalka], halkii aan sugi lahayn Midowga Yurub inay la yimaadaan soo jeedin. Waa in aan nidhaahnaa waxaan u malaynayaa in tani ay tahay habka ay tahay in ay u shaqeyso.
Maxay reer Yurub u malaynayaan in Turkigu door ka ciyaaro oo uu noqdo hanti Midowga Yurub?
Waddan kasta oo Yurub ah oo iskiis ah wax saameyn ah kuma yeelan doono goobta caalamiga ah. Si wada jir ah ula dhaqmaan waxay yeelan doonaan miisaan aad u badan. Turkigu waa xubin muhiim ah oo firfircoon oo ka tirsan qoyska Yurub; waxay xubin qoyska ka ahayd ugu yaraan 200 oo sano.
Sidee u aragtaa doodaha ka socda Turkiga ee ku saabsan in hoos loo dhigo ama la kobciyo dhaqaalaha?
Turkigu waxa uu leeyahay boos xisaabeed. Waxa ay ina siinaysaa awood aan isku dayno in aan kaga hortagno gaabis dhaqaale iyada oo loo marayo qaar ka mid ah balaadhinta maaliyadeed. Laakiin mid ka mid ah guulaha ugu waaweyn ayaa ah siyaasaddeeda maaliyadeed iyo sida ay uga go'an tahay dhimista deynta dadweynaha. Waxaan ka yara walwali doonaa wax kasta oo khatar gelinaya taas. Waxaa jira dood ku saabsan dabacsanaan maaliyadeed oo yar; waa in aan marnaba halis u gelin in aan lumino taas. Marka labaad, waxaan weli haysanaa xisaab-darro xisaabeed aad u weyn, sidaas darteed haddii aan si aad ah u dejinno siyaasadda maaliyadeed, waxay saameyn doontaa xisaab-darrada hadda jirta, waxayna nagu soo laaban doontaa dhibaatooyin waaweyn, markaa waxay u baahan tahay hagaajin wanaagsan.
Qaar ayaa ku doodaya in aan la heli karin xarun maaliyadeed oo caalami ah haddii aan la helin nidaam cadaalad ah.
Waxaa jira waxyaabo badan oo muhiim u ah xarunta maaliyadda caalamiga ah. Kaabayaasha dhaqaalaha ayaa wax badan ka horumaray Turkiga. Dhinac kasta, nidaamka garsoorka oo si fiican oo degdeg ah u shaqeeya ayaa aad muhiim u ah. Si loo noqdo xarun dhaq-dhaqaaq dhaqaale oo caalami ah, waxaa muhiim ah in la ahaado waddan si buuxda u nabdoon naftiisa, oo tartanku uu yahay mid jilicsan, oo aan ahayn mid adag, oo dadku u helaan xalal dhibaatooyinkooda si nabad ah.
WAA KUMA KEMAL DERVİŞ ?
Kahor intii aanu xilka wasiirka dhaqaalaha ah qaban, waxa uu 22-sanno shaqo ka soo qabtay Bangiga Adduunka, isagoo sannadkii 2000-kii noqday madaxweyne ku-xigeenka dhimista faqriga iyo maaraynta dhaqaalaha.
Dhamaadkii 2002 ilaa xagaagii 2005, waxa uu ka noqday ku xigeenka Istanbul ee baarlamaanka Turkiga.
