• Турска
  • Уметност и култура
  • Posao
  • Инвестирати
  • Мишљење
  • спортски
  • Мисао и књижевност
  • Туркестан
  • Свет
Уторак, јун КСНУМКС, КСНУМКС
  • Пријавите се
Туркеи Трибуне
  • Турска
  • Свет
  • Posao
  • Travel
  • Мишљење
  • Туркестан
Без резултата
Виев Алл Ресулт
  • Турска
  • Свет
  • Posao
  • Travel
  • Мишљење
  • Туркестан
Без резултата
Виев Алл Ресулт
Туркеи Трибуне
Без резултата
Виев Алл Ресулт

Ортадогу’нун Цекисмели Дузенлери: Егеменлик, Кимлик ве Отеси

ТТ Туркце by ТТ Туркце
Јун 4, 2023
in Српски
Време читања: 9 мин читања
A A

Ортадогу’да болгесел дузен тартıсмаларı девлет олма нителигини саглаиацак унсурлар ве девлетлер арасı сорунлар узеринден еле алıнмактадıр. Халбуки куресел иа да болгесел дузен тартıсмаларı садеце девлет унсурларıна даиалı прагматик бир перспектифтен дегил аинı заманда норматиф бир церцеведен де инцеленмелидир. Бу ики перспектифин бирбирини тамамламадıгı дурумларда акторлерин илиски систематиклерини белирлеиен дузен тартıсмалı хале гелир ве дузенсизлик олгусу ортаиа цıкар. Аврупа, Кузеи Америка ве кıсмен Гунеидогу Асиа (АСЕАН) гиби ислевсел болгесел дузенлерин олдугу орнеклере бакıлдıгıнда хемен хепсинин егеменлик отесинде кимлик унсурларıна даиалı бир денклерге де готезлер. Хер дузенин барıндıрдıгı ики темел церцеве олан прагматик ве норматиф унсурларı болгесел дузен анламıнда егеменлик ве кимлик каврамларı озелинде инцелемек мумкундур.

Болгесел перспектифтен бакıлдıгıнда Ортадогу’даки дузен(сизлик) проблеми прагматик ве норматиф церцевенин аинı анда ве бирбирини тамамлаиамаиацак секилде куруламамıс олмасıндан каинакланмактадıр. Бу иддиаиı даха да илериие тасıмак герекирсе Ортадогу болгесел дузени, прагматик ве куруцу унсурлар анламıнда хенуз Османлı донеминден итибарен ве савас сонрасı дузенлемелер ве конферанслар иле бирликузе лун бирликте дунин В. егеменлик унсуруну буниесине катмıстıр. Анцак дигер болгесел системлерин аксине кимлик унсурларıна даиалı норматиф церцеве исе Пан-Арап, Пан-Ислам ве бензери денемелере ве цекисмелере рагмен гунумузе кадар олустуруламамıстıр.

Ортадогу Болгесел Дузенинде Карасал Егеменлик: Сıнıрлар ве Девлетлер

Аврупа Болгесел Системинин Темелини Олустуран ве Сонрасıнда Тум Дуниаиа Иаиıларак Темел Куруцу Норм Халине Гелен вестфалиан Карасал Егеменлик АНЛАИıсı, мевцут елестирилин аксине, ортадогу'да кабул едилмис ве куруцу мефхум халини алмıс бир дузен унс Урудур. Ортадогу Арап цографиасı топлумларı ве улкелери девлет олма нителиклерини казанмадан цок даха онце, Османлı донеминден итибарен, карасал егеменлигин темел унсуру олан сıнıр каврамıнıнıс тецрула. Хатта Сикес-Пицот сıнıр дузенинин вар олан онцеки тецрубенин (болгесел идари таксиматларıн) де ниспетен бир девамı нителигинде олдугу иддиа едилебилир. Боилеси бир иакласıм девлетлер арасı илискилерде биркац орнек дıсıнда герцек бир гундем олмаиан иапаи сıнıрлар аргуманıнı да ниспетен заиıфлатмактадıр. Орнегин бензер иддиалара табии тутулан Африка карасал дузени иле бир карсıластıрма иапıлдıгıнда; Ортадогу егеменлик дузенинин Африка’да 1960’лардан сонра уигуланан ути поссидетис уигуламасı гиби дегил; аксине 19. иузиıлдан итибарен Османлı васıтасıила болгеие нуфуз еттирилен Аврупаи егеменлик анлаиıсı иле секиллендиги гоз ардı едилмемелидир. Хер не кадар онцеси донемлер ицин дар'ул харб, дар'ул ислам, дар'ул сулх, газа, цихат гиби каврамлар церцевесинде олустурулан културел цизгилер иле Аврупа системинден фарклı ве топрактан зииаде инсана ба Обор з едилебилирсе де модернлесме иле бирликте Арап цографиасı Аврупаи карасал егеменлик каврамıна горе секилленмеие басламıстıр.

Арап цографиасı сонраки сıнıр дузенлемелерине темел тескил едецек идари секиллендирмелери 16. иузиıлıн басларıндан итибарен иасамаиа басламıстıр. Орнегин И. Селим иле бирликте Арап вилаиети Суриие, Филистин, Мıсıр ве Хицаз болгелерини ицермектеиди ве бу болгелер де санцаклара болунмусту (1520’де Арап виллаети 15 санцамактаид олулу). Табии ки бу карасал дузен катı бир дузен дегилди ве еснек сıнıрлара сахипти анцак иине де темел тескил етмеси ацıсıндан онемлидир. Хатта мутеакип донемде Халеп, Сам ве Мıсıр беилербеликлеринин курулмасı да еркен донемден итибарен олусмаиа баслаиан бу пратиклери гостермектедир. Илгинц бир орнек оларак Сам еиалети гостерилебилир: Сам еиалети 16. иузиıлıн иарıсı боиунца онемли дузенлемелере кону олмус ве 1522’де бу еиалет Адана, Урфа1565уер1549умуи, Урфа17уерXNUMXумуи’ı з сıнıрларıна иакıн бир иапıиа донустурулмустур. Аинı секилде XNUMX’да да Халеп аирı бир еиалет оларак тескилатландıрıлмıстı. XNUMX. иузиıла гелиндигинде исе Арап цографиасıнıн Сам, Траблус, Халеп ве Ракка еиалетлерине болундугу гозлемленмектедир.

Аврупаи карасал дузенин болгеие иерлесими ацıсıндан иасанан ен онемли гелисмелерден бир танеси 1864 Вилаиетлер Низамнамеси’дир ве буна горе тум импараторлук цографиасı вилаиет, мутасаро казалмакузерıфлı, мутасаро казалмакузерıфлı улмусту. Бу дурум даха онцеки уигуламаларıн аксине даха белиргин сıнıр цизгилеринин ортаиа цıкмасı анламıна гелмектедир. Бурада Ортадогу сıнıрларıнıн иапаилıгı иддиаларıна карсı бир кац гелисмеии вургуламак иеринде олацактıр зира даха бу дузенлемелер иле бирликте антик Суриие келимеси Сам еиамлетитлер г рак ортаиа цıкмıс ве Мусул кузеиде аирı бир иерлесим оларак конумландıрıлмıстı. Аинı секилде Суриие Урдун’у ве Сам’ı капсаса да Цебел-и Лубнан аирı бир иапı оларак тутулмус ве сонрасıнда да Беирут вилаиети олустурулмусту. Бунун отесинде Кудус санцагı да бу дузенлемелер иле олустурулан идари биримлерденди.

Бу еркен донем гелисмелерин отесинде импараторлук ицерисинде иасанан кризлер ве болгесел гелисмелер церцевесинде иапıлан музакерелер ве дузенлемелер де Арап цографиасıнда егеменлик ве ифхудинıкес егеменлик ве ифхудинıн' онце иаимаиа басламıстıр. Мıсıр кризи ве Акабе сıнıрıнıн цизилмеси, Цебел-и Лубнан имтииазı, Филистин'ин кутсал сıнıрларıнıн олусмасı, Басра корфезиндеки нуфуз аланларıнıн олустурулмасı, Османлıмес сıнıрıнıнıнıнıр ıнıр дузенлемелерин иапıлмасı Сикес-Пицот ве сонраки дузенлемелерин хепсинден онце Ортадогу'иа егеменлик дузенине даир пратиклери казандıрмıстıр. Тум Бу Гелисмелер Акабе, Цебел-и Лубнован ВЕ Филистин Орнеклеринде Олдугу Гиби Иц Меселелерден, Басра Корфези, Иран ве иемен'де Оланлар Гиби Болгесел Гелисмелерден ве Сикес-Пицот'да Олдугу Гиби Улусларарасı Дузенлемелерден Еткил Енмистир.

Кıсацасı Ортадогу болгесел егеменлик дузени иддиа едилдиги гиби садеце дıс акторлерин мудахалеси иле ортаиа цıкарıлан бир дузен дегилдир. Аксине болгедеки егеменлик дузени цок еркен донемлерден итибарен гелистирилен пратиклер иле ортаиа цıкарıлмıс ве бу дузенин иерлесмесинде бирцок акторун бирбирлери иле олан еткилестирилен пратиклер иле ортаиа цıкарıлмıс ве бу дузенин иерлесмесинде бирцок акторун бирбирлери иле олан еткилестирилен о рионем. Дахасı бу дузен Вестфалиа иле ортаиа цıкан егеменлик дузени иле буиук целискилер ицермемектедир. Иани Ортадогу Арап цографиасı, Османлı арацıлıгıила Аврупаи егеменлик мефхумуна алıсмаиа басламıс ве бу дурум болгесел системин куресел егеменлик нормларı иле уиумлу хале гелмесини сагла. Долаиıсıила гунумузде девам еден болгесел дузенсизлик сорунларıнı егеменлик каврамı ве салт јеополитик унсурлар ацıсıндан окумак ексик бир иакласıмдıр.

Ортадогу Болгесел Дузенинде Кимлик: Бутунцул Иддиалардан Иерел Аирıмлара

Ортадогу’да болгесел дузенин тамамланмамıс унсуру норматиф дузен унсурудур. Иани бир такıм сосиал мефхумлара даиалı ве болге девлетлери ацıсıндан ортак бир давранıс калıбıнı цизен кимлик церцевеси Ортадогу’да хала отурмамıстıр. Османлı сонрасı донемде Пан-Арабист, Пан-Исламист иа да денгелеиици ве цатıсмацı кимлик ве давранıс калıпларı ортаиа цıкмıс ве донемсел оларак бир дузен иаратмıс олса да нихаицıмıсрусмасла. Бу кимлик ве давранıс калıпларı донем донем бир арада вар олабилмис; девлетлерарасı ве халкларарасı дузенде давранıс калıпларı ицин бир церцеве иаратабилмис анцак нихаиетинде бутунцул бир норматиф дузен сагланамамıстıр.

Арап дуниасıнда тецрубе едилмис соз конусу норматиф дузенлер ацıсıндан онемли бир ортак нокта да судур: Пан-Арап ве Пан-Исламист норматиф дузенлер хер не кадар солидарист идеаллер ортаиа коиса да девлетлерин да девлетлерин биременис и девлетлерин биременис онунла уиумлу иасамıстıр. Иани Ортадогу’да норматиф дузен денемелери олан Пан-Арап ве Пан-Исламист тецрубелер аинı заманда девлетлерин биреисел багıмсıзлıк анлаиıсларıнı да кабул етмис ве боилеце Вестфалиан даи егеменıтацаге ıкартмıстıр. Прагматик-норматиф дузен унсурларıнıн бирбирлерини тамамладıгı донемлерде ниспетен болгесел дузенини сагламıс бир Ортадогу Арап цографиасı ортаиа цıкаркен, бу унсурлардан биринин ислевини донемлерде ниспетен болгесел дузенини сагламıс бир Ортадогу Арап цографиасı ортаиа цıкаркен, бу унсурлардан биринин ислевини донемлерде.

Пан-Арап идеалин ен онемли куруму олан Арап Бирлиги Тескилатı’нıн 1945. иıлıндаки созлесмеси де егеменлиге саигıиı онцелемектедир. Пан-Арап норматиф дузенин ен онемли гетирилеринден бир танеси болге улкелери арасıнда дипломатик пратиклери (озелликле зирвелер) гелистирмеси ве цатıсма динамиклерини ен алт дузеие индиререк бир топлум анлаиıтıјасıдıı Билиндиги гиби бу дурум 1990 Корфез Савасı иле бозулмусту; ики Арап девлети савасмаиа басламıс, Арап девлетлери карсı карсıиа гелмис ве бир АБД мудахалеси цагрıсı ортаиа цıкмıстı. Вестфалиан егеменлик дузенинин Ортадогу'нун прагматик дузени ацıсıндан не дереце онемли олдугу, Пан-Арап норматиф идеаллерин прагматик дузенин иерини алмаиа калктıгıнда карсı карсıгıнда карсı карсıгıнда карсı карсıгıнда карсı карсıгıнда карсı карсıгıнда карсı карсıгıнда карсı карсıиа калдıгле сицелио и сицелио дузернг бир реторик иле иукселен Насıр'ıн визионуну гелистирдиги Бирлесик Арап Цумхурииети иалнıзца 1958-1961 иıлларı арасıнда 3 иıл хаиатта калабилмисти.

Иани Арап дуниасıндаки норматиф дузен идеаллери сосиал бир церцеве оларак калмак иерине Вестфалиан карасал егеменлигин иерини алмаиа калктıгıнда басарıсıзлıга уграмıстıр. Бу систематиги Арап Бахарıнда иукселен Пан-исламист реторик ве сонрасıндаки бензер цокус ацıсıндан да дусунмек мумкундур. Пан-Арап норматиф дузен церцевесинде олусан ортак дıс политика давранıсıна пек цок орнек гетирилебилир: Исраил’е карсı олустурулан економик боикот, Ирак’а карсı Кувеит’ин багıмсıзлıзлıглулма. Аинı секилде Филистин соруну церцевесинде гелисен давранıс калıпларı да Ортадогу Арап цографиасı ицин бир норматиф дузен церцевеси олустурмустур ве улкелер арасıндаки болгесел д'иумунıсма

Пан-Арап идеаллер кадар хаиата гецирилемесе де Ортадогу’да девлетлерарасı дегил анцак халклар арасı дузенде еткили олан бир дигер солидарист норматиф дузен де Пан-Исламист идеаллер иле варолагелмистир. Девлетлер дузеиинде бунун ен онемли курумсал орнегини Ислам Исбирлиги Тескилатı олустурмактадıр. Анцак иине 1972’деки куруцу тузук, девлетлерин биреисел багıмсıзлıкларıнı танıмакта ве Вестфалиан дузене бир меидан окума гетирмемистир. Ислам Исбирлиги Тескилатı онцесинде де Пан-Ислам курумсалласма анламıнда адıмлар атıлмаиа цалıсıлмıстıр: Дуниа Ислам Конгреси, Пакистан Лидерлигиндеки Ислам и Конферанси М Конферанси ı… Бурада вургуланмасı герекен нокта судур: Пан-Арап идеаллерин хаиата гецирилемемеси ве сонрасıнда цıкан оторитер Арап лидерлери донеми Арап дуниасıнда халклар арасıндаки дузенде гелисен ве мухалиф/девримци озелликлере сахип бир Пан-Исламист дузен араиıсıнı догурмустур. Бераберинде ортаиа цıкан девлет дıсı акторлер де бу анламда онемли рол оинамıстıр. Бу ноктада озелликле 1982 Лубнан исгалиı, 2003 Ирак Исгали и 2006 Исраил-Хизбуллах савасı килит рол оинамıстıр.

Бурада гунумуз норматиф дузен анлаиıсı ацıсıндан сорулмасı герекен сорулар сунлардıр? Арап Бахарı сурецинде инсанларарасı дузлемде еткили олан Пан-Исламизм дузени девлетлерарасı бир дузене донустурулмеие ми цалıсıлмıстıр? Суриие кризи ве Иемен савасı иле бирликте олусмаиа баслаиан болгедеки савас-гувен(сизлик) норму насıл бир кимлик узеринден секилленмектедир?

***

Ортадогу болгесел дузени прагматик церцевесини савас иıлларıндан итибарен олустурмаиа басламıстı. Хатта иукарıда озетле бахседилен сıнıр дузенлемелери еле алıндıгıнда бунун есасıнда Османлı’нıн сон донеминден итибарен сагланмаиа басладıгı горулебилир. Такип еден иıлларда Арап дуниасıнıн дипломатик конферанслар ве икили илискилер иле хем улусларарасı системе дахил олдугу ве хем де болгесел манада егеменлик унсурларı иле илиски курмада тецрубе казандıгекı бир бир. Тарихсел бир бакıс аслıнда Ортадогу’да хемен тум цабаларıн бу егеменлик унсурларıна даиалı дузен церцевесинин лимитлерини денемек узерине харцандıгıнı да гостермектедир. Анцак кимлиге даиалı дузен араиıсларı Ортадогу’да иа локал калмıс иа да иетерли дененме имканı буламамıстıр. Пан-арабистички ве пан-исламистички денемелер бирбирлеринин зıттı оларак гелисмис, бири девлетлерарасı дузлемде актиф олуркен дигери халклар арасı дузлемде кок салмıс ве бунлар бутунцул дутунцул бир нормативıм. Нихаиетинде 2010’ларıн гетирдиги Арап Бахарı далгасı исе иерел кимликлерин даха да оне цıкмасıнı сагламıстıр. Дузен иаратацак норматиф унсурларıн ортаиа цıкмасı дурумунда иерел кимликлерин онцеленир олмасı да есасıнда сорун иаратмаиацактı анцак темел меселе егеменлик церцевесинин аксине бу норматиф куцлармацмасı

Арап Бахарı'нı иаратан себеплери ве сонрасıндаки гелисмелери ве каотик бир иапıиа еврилмис олан мевцут дузенсизлиги де иине егеменлик унсурларı олан сıнıр ве јеополитик кıстаслар узеринден анламасан дузенсизлига ине баглаианларıн ацıкламаларı татмин едици олмактан узактıр. Елбетте Сикес-Пицот дузенинин месру олмадıгı тартıсмасıздıр. Анцак пек цок арастıрмацıнıн да диле гетирдиги гиби гунумуз Ортадогу норматиф дузени; кабиле иапıсı, динин ролу, ентелектуел иапı ве сосио-економик баглам еле алмадан анласıламаиацактıр.

Кıсацасı Ортадогу болгесел дузенсизлигинин кокенлерини, бир боиута кадар тамамланмıс олан прагматик боиутлу егеменлик церцевесиндеки унсурлар узеринден анламаиа цалıсмак иерине, хенуз дуза хала темамланмıс олан прагматик боиутлу егеменлик церцевесиндеки унсурлар узеринден анламаиа цалıсмак иерине, хенуз дуза хала темелец олуфекта у норми боиутлу сосиал унсурлар ве егеменлик ве кимлик унсурларıнıн бирбирини не кадар тамамладıгı узеринден анламаиа цалıсмак цок даха нителикли цıкарıмлар ицин фаидалı олацактıр.

    Али Мурат Курсун
    ОРДАФ
Ознаке: егеменликидентитетортадогу
Prethodna objava

ВИЗОВ НА КОВЕР. ПОЧЕМУ ТРАМП НЕ ПРИВЕЗЕТ ОЛИВОК ПУТИНУ В ПАРИЖ

Sledeća objava

“Россиские ракети уже в Европи”: о чем Болтон говорио с Путином

ТТ Туркце

ТТ Туркце

Sledeća objava
"Россиские ракети уже в Европи": о чем Болтон говорио с Путином

"Россиские ракети уже в Европи": о чем Болтон говорио с Путином

Молимо Вас prijava да се придруже дискусији

Постаните колумниста!

Поделите свој глас на ТТ

  • Турска
  • Уметност и култура
  • Posao
  • Инвестирати
  • Мишљење
  • спортски
  • Мисао и књижевност
  • Туркестан
  • Свет
Туркеи Трибуне

© 2026 Turkey Tribune. Сва права задржана.

Turkey Tribune - Међународни глас Турске

  • О нама
  • Политика приватности
  • Контактирајте нас
  • Реклама
  • Врите Фор Ус
  • Бесплатне књиге

Pratite nas

Добродошли назад!

Пријавите се на свој налог у наставку

Заборављена лозинка?

Дохватите лозинку

Унесите своје корисничко име или адресу е-поште да бисте ресетовали лозинку.

Пријавите се
Без резултата
Виев Алл Ресулт
  • Турска
  • Уметност и култура
  • Posao
  • Инвестирати
  • Мишљење
  • спортски
  • Мисао и књижевност
  • Туркестан
  • Свет

© 2026 Turkey Tribune. Сва права задржана.

Ваш текст