“Bir Kırım Türkü olarak, İstanbullu, Saraybosnalı veya Halebli kardeşlerim gibi; Османӣ торунуюм ва Қиримин мудафаа карда шудам ва соҳиби берун шуданаш ҳам Туркия ҳам Алем-и Исломи қудрат ва дирилишини теменни мекунам.”

Кирим тоторҳо

Белки пешина кографясидаи Совете, ки дар байни халк аст. Yüzyıllarca Rusya'nın  zulum ve esaret altında зиндагӣ мекунанд Kırım Türkleri, имрӯзе кадар худашон ҳаққонияти муҳофизатӣ барои мубориза мебаранд. İlhak ,göç ve sürgünlerden гузашта bu millet yinede baını eğmeden mukavemet etmekteler.

Дерин таърих

Киримли'лар - Османдир. Osmanlı’ya hem siyasi, hem medeni,hem lisani bağları olan Kırım Tatarları, 1517 from Osmanlıdan daha Hilafelik bağlarıyla birleşti. Бу 300 соли Кирим дар таърихи «Олтин девир» anılıyor. Osmanlı Küzey siyasetin'de çok муҳим rol oynuyordu. Кирим Ханлыгы коча Дешт-и Кипчак заминхоро, Москва, Кавкася соромлусуйди. Аммо диёри туркӣ аз ҷиҳати геополитикӣ хеле стратегӣ ҷой гирифта буд. Yüziıllarca Osmanlı'nın hem Kavaksya, hem Balkan vilayetlerine Europe güçleri ва Rusya ilhak tehlikesinde koruyordu.

1783       Osmanlı'ya bağlı olan Kırım Hanlığı Rusya'ya гузашт. Bu sureden  başlayarak, Kırım xalqı çok zor дар ҳоли будаанд. II Екатерина дар давраи таайюн карда  « Kırımı-tatarlasızlaştımak» стратегияи ҳеҷ тағир намеёфт. Osmanlı’ya yapılan bir kaç büyük hicret akımı 20.asırnın başına gelerek Turkleri yarımadada bir «miili azınlık haline» getirdi. Бу себебтен, Кирим Татарлари, сиёсий куч ва ирадаларини кайб эттилар.

1917 сенеси як тарҷумам нуқта аст. Rusya'daki başlanılan "Fevral inkilabı", Kırim Tatarları'da таъсир кард. Истамбулда, Парижте, Питербургта тахсил алан ҷавонлер, шубат аёда милли парламентою топлаш, мустакил давлат илан эттилар. Maalesef, bolshevikler, hem Kırım'da, hem дигар мусулмонони минтақаҳои мани олдҳо. 1920'dan yeni kurulan Soviyetler зери гузашта Kırim Türkleri нав фишороварӣ кард. Бунинг учун 18 майи 1944 йил сенеде тўплан 250 кишилик Orta Asya'ya сургун қилиниши олди.

Özelikle Ozebekistanda yerleşen Kırımlı'lar güçlü bir Milli Hareket teşki ediyorlar. Her bir bölgede,vilyaet ve cityde ocak kuruluyor. Yegane amaçları olan Ватанҳои бозгашти ним асирилик як муборизаye çevirililıyor. 100'ce faal hapise atılıyor, KGB зери он донишгоҳҳо, Қирими Тотор донишҷӯёне чоп карда мешавад. Миллати ояндаи пешвои Мустафо Абдулҷамил Киримоғлу 15 сене ҳаписте мегузарад.

Бунинг ташқари, шуни тушунтириш керакки, Қирим туркларини бир сиёсий миллат сифатида ижобий ишлаши мумкин. Чешит Киримли этник кавимҳои дар байни фарқиятҳо ва марзҳо силенёр. Düşündüğümüz gibi bu işlemeler 1987 бо сар задани зорла як муборизаи neticesinde milletinin Vatan Kırım’a dönmesinin sebeblerinden birisi oldu.

буғун ҳолати

Kayd ettiğimiz gibi, 1987 аз ve 2000 кадар ҷамъсол онҳо Kırim Tatarları Kırım’a doniyorlardı. Dönüş yılları tam Soviyetler dağılması vakitine geldi. Киримдаки ҳукумати коммунистӣ икамет, фаъолият,окума, саҳобаҳои бисёр маниалҳо кояркен нимададаки ва турк-слав нюфуслар байни муносибатҳо гергинизатсия мешавад. Nitekim, Kırım Türkleri табиии худмуайянкунӣ ҳуқуқи, yane kendi kaderini tayin etmesi, ilan etmişler.

Bu илан табики нав сохтан Украина давлатини хеле бемор мешуд. Bu  ilanlarda ayrılıkçılık gorerek asıl mesele olan Rus nüfüsunun Rusya'ya bağlaasi arzulara göz kapatılıyordu. Netice-shubat,mart 2014 Русия федералӣ қувваҳои тарафинде ишгали шуд. Kırım Türkleri için tam 1783 gibi bir ölüm fermanıdır.

Dört sene içinde onlarca Müslümanlar terörist yaftas asılarak hapis atıldı,onlarca kırım tatar genci kayboldu, yüzlerce инсона сиёсий мулоқотҳо барои ҷилавгирӣ аз ҷазо дода шуд.

Daimî baskılar, öldürtmeler ve yeni goç korkusu altında olan bu Turk kavim belki bu defa asimilasyon ва Ruslaşma duruşmalardan наҷот намеёбад.

Туркхои Крим ва Туркия

Замонида Туркия башбакани Сулаймон Демирел, Россия, Украина ва Ак руся ўртасида Беловеж Муахеделари имзоланаркан, “бизим култерел азинлигимиз ҳақларини сақлаб қолинг” дию бу мемлекетларга уйғарди. Aceba кофӣ аст?

Воқеан ҳам Туркия ҳукуматии ҳам кырим диаспораи худашон бародароне, ки ба онҳо кӯмак кард.

Аммо Кирим Татарҳои Русия илҳокӣ доштан, Туркия’den даҳа улуслараси даражасида ҳам сиёсий ҳам дипломатик сифатида Кирим мавзуни топишни кўришни истайдилар.

Таби ки ,Туткийе'нин шуан'даки кундаминде Сурие'дир, Ирактыр, Филистин'дир, амма Кирими фаромушак асла мумкун нест,чунку Кирим'да як Кизил Элмадир! Kırıma sahip çikmak tüm Karadenize sahip çikmaktır!

Ben'de bir Kırım Turkü olarak, Istanbullu veya Saraybosnalı ё Halebli kardeşlerim gibi ,Osmanlı torunuyum ve Kırımın müdafaa etmesinde ва соҳиби берун шуданаш ҳам Туркия ҳам Âlem-i Islamin güçlenmesi ve dirililmesini temenni ediyorum.

Bu мақолаи okudunuz mu?

Kırım ortalık malı mı?