Dajla daryosi ustida Ilisu to'g'oni tugallanganda tarixi yerleşim hududi Hasankeyf’te binlerce yillik tarix sular altında kalacak.
Dicle Nehri'nin chetida yuz yillik daraxtlarning soyasida qiz bolalari rangli kiyimlari bilan aylanib yurar, quyosh yonishi yuzlari bilan qariyalar ham qo'y va kechilerini otlatardi.
Güneydoğuda Batmanning tarixi ilçesi Hasankeyf’teyiz. Suriya va Irak chegaralariga yaqin bu tarixi ilçede aholining ko'pligini Kürtler tashkil qilmoqda.
Arkeologlar buray dunyoning eng eski yerleşim alanlaridan biri sifatida ko'rmoqda. 10 bin yillik tarixinde Asur, Roma, Pers, Bizans va Osmanlı gibi dokuz medeniyet ko'rgan.
Hasankeyf, İpek Yolu’nun muhim bir tijorat yolligi 12. ve 13. yüzyıllarda Artukiylar va Ayyubiylar sivilizatsiyalarinden kalma mezar, saray, cami ve köprü gibi muhim kalıntılar içeriyor. Bölgede 300'den ortiq tarixi kalıntı var.
Nehir bo'ylab inson qurilishi mağaralar ko'rilmoqda. Bu mağaralarda qushlar bo'ylab qishloq va hayvonlar bilan shug'ullangan.
Lekin bu ajoyib kalıntılar bugun tahdid ostida. 135 metr yuqorilikte 1820 metr kenglikteki Ilısu Baraji’ning 2015 yil oxirida yakunlanishi kutilmoqda.
En munozarali qurilish loyihalaridan biri bu baraj tufayli Hasankeyf’teki tarixi kalıntılarning aksariyati su ostida qoladi. Mağaralarda ikamet eden 25-70 bin kişinin ikki km kuzeyde inşa edilen Yeni Hasankeyf’e ya da 100 km güneydeki Yeni Ilısu’ya taşınması gerekecek.
(Eski) Hasankeyf Kaymakami Temel Ayça, tarixi kalıntıların bir qismining yuqori bir nuqtada quriladigan arkeoloji parkiga taşınması planlaridan so'z etti. Taşınamayanlarning esa yerinde su olti dalish parkida ko'rish mumkinligini aytdi. Biroq bu planlarga qaramay, ko'plab tarixchi, bilim insoni va arkeolog investittan dolayı Hasankeyf'teki kalıntıların Truva va Miken'de bo'lgani kabi barchay bilan yo'q bo'lishi qayg'isi bor.
Magarada yashaydigan bir aile geleneksel Turk mehmonperverliğiyle kahvaltıya davet etti. Buraya "mahra" demek de to'g'ri emas. Yüksek tavanlı, pencereli, geniş ve güzel döşenmiş, elektrigi ve suyu olan bu mekanda ben de yaşamak isterdim. Yogda yumurta, keçi peyniri, domates, salatalik, zeytin, gözleme, köfte ve tatlılardan oluşan kahvaltı da mükemmeldi doğrusu.
Aile reisi Sabri Bey oilasining besh qushoqtir bu magarada yashaganlarini va tarlalari va hayvonlari bilan birga baxtli bir hayot surduklarini aytadi. “Shimdi butun bular sular ostida qolamiz va bizlar istamaymiz bir yere ko'chaga zorlanamiz. Hem de ne uchun? Elektrik diyorlar. Bizda elektr bor oysa” diyor ve kanıtlamak ister gibi lambaning tugmasini bir necha marta ochib yopmoqda.
“Bize tazminat beryaptilar, lekin o berbat yangi evlardan birini sotib olmayabdi.”
Kardeshi Hasan so'zga giriyor: “Bashka yere taşınamayız; bizning vatanimiz, bizning göreneklerimiz, bizning nehrimiz bu yerda. Ne o'r, qanday uyum sağlasa, boshqa yerga bila olmayman”.
“En koʻtusu de ne bilayapsizmi?” — davom etadi Hasan. “Burada ish yo'q, para yo'q. Uning uchun barajin qurilishida ishladim. Kendi ellerimle kendi sonumuzu olib kelishga yordamchim yani.”
Ko'p bakımdan Ilısu Baraji bu tarixi ilçeyi ta'sir qilgan urush, deprem, fetih gibi bir qancha etkenden eng oxirgisu. Tarixi kalıntılar va ularning shaxsiy yashaydigan odamlari ularning hepsini aşti. Evin qizlaridan biri bo'lgan Sevi'nin yana oyoqta qolishga sut bir fikrlashi bor:
“Belki sizning gibi turistler gelir. Küçük bir restoran ochar, kendi yemeklerimizi sunariz; el yapımı elbise ve gümüş satariz. Ular bilan gaplashadigan qadar inglizcha o'rganiriz.”
Men u erda zavqlangan mazali nonushtaga qaraganda, restoran yaxshi ishlayotganga o'xshaydi.
