Prezident Erdo’g’an mamlakat janubida harbiy amaliyotlarning yangi to’lqiniga ishora qilib, Turkiya Furot daryosining sharqini barcha terrorchi unsurlardan (PKK) tozalashda qat’iy ekanini bildirdi. Bu, shubhasiz, Turkiya va AQSh o'rtasidagi munosabatlarning qanchalik "sog'lom" ekanligiga yangi sinov bo'ladi.
Sovuq urush tugaganidan beri biz bir qutbli dunyoda yashayapmiz. AQSh yagona yirik davlat bo'lib kelgan. Biroq, davlatlar o'rtasidagi nomutanosib o'sish sur'atlari tufayli xalqaro tizim strukturasi bir qutblilikdan uzoqlashmoqda. Shunga ko'ra, tezda yirik davlat maqomini olishga intiladigan davlatlar bor. Xususan, Xitoy qisqa vaqt ichida harbiy va iqtisodiy salohiyatini oshirdi, bu esa AQShning ustuvorligiga qarshi kurashishga yordam beradigan rivojlanish darajasiga yetishi kutilmoqda.
Bundan tashqari, yaqinda yangi mintaqaviy kuchlar paydo bo'ldi. Braziliya, Janubiy Afrika va Turkiya bu davlatlar qatoriga kiradi. Mintaqaviy kuchlarning yuksalishi, garchi global miqyosda vaziyatni unchalik murakkablashtirmasa-da, yagona yirik davlat sifatida Yaqin Sharq kabi mintaqalar siyosatida off-shor balansida ishtirok etayotgan AQShga bosim o‘tkazadi. Mintaqa ustidan nazoratni yo'qotish, shubhasiz, xalqaro miqyosda siyosiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Bu boshqa mintaqadan tashqari kuchning kirib kelishiga yo'l berishi yoki bundan ham yomoni mintaqaviy gegemonning paydo bo'lishiga olib kelishi mumkin, bu esa uzoq muddatda global kuch sifatida ko'tarilishi mumkin.
Rossiyaning o'z ta'sirini kuchaytirishi va Turkiyaning Yaqin Sharqda avtonom harakat qilish tendentsiyasini shu nuqtai nazardan keltirish mumkin. AQShning Yaqin Sharqdagi qudratining nisbiy pasayishi Rossiyani hokimiyat bo'shlig'ini to'ldirishga undadi va Turkiyani o'z maqomini mintaqadagi muvozanatlashtiruvchi davlatdan gegemonga ko'tarish jarayonini boshlashga undadi.
AQShning hozirgi tashqi siyosati Xitoy va Turkiya kabi mintaqaviy kuchlarni joylashtirish muammosiga duch kelmoqda. Hozirgacha Tramp prezidentligi davrida AQSh bu muammoga bir tomonlama va izolyatsion tashqi siyosatni ishlab chiqish orqali qarshi chiqdi. Ushbu tashqi siyosat, asosan, hozir sodir bo'layotgan hokimiyat almashinuvini to'xtatish va bekor qilishga intiladi. Tramp ma'muriyati shu maqsadda savdo urushidan tortib harbiy safargacha bo'lgan siyosatni oldi. Bu esa Xitoy va Turkiya kabi mintaqaviy kuchning ommaviy axborot vositalarida xavfsizligini ta'minlash bilan birga bo'ldi.
Shunga qaramay, ayniqsa, yaqinlashib kelayotgan Senat saylovlari kabi ichki siyosiy ehtiyojlar tufayli Tramp ma’muriyati bu mamlakatlarga nisbatan qarama-qarshi qarorlar qabul qila boshladi. Turkiyada PKKga yordam berganlikda ayblanib, ikki yilga yaqin qamoqda o‘tirgan pastor Endryu Brunsonning o‘tgan hafta ozod etilishiga shu yil boshida Turkiyaga qo‘yilgan iqtisodiy sanksiyalarning bir qismi bekor qilinishiga ishora qilingan edi.
Bu erda shuni ta'kidlash kerakki, Trump o'z saylovoldi kampaniyasida Evangelist va konservativ saylovchilarni saylov uchastkalariga borish va Respublikachilarni Senatga ovoz berishga safarbar qilish uchun Brunsonning ozod etilishidan foydalanishni rejalashtirayotganga o'xshaydi. Davlat kotibi Mayk Pompeo yaqinda ba'zi sanksiyalar bekor qilinishi mumkinligini aytdi. Bu o'zaro javob siyosiy harakatlar natijasida kuchaygan keskinlik davri nisbiy normallik davriga kirgan ko'rinadi.
Biroq, bu ikki tomonlama munosabatlarga umidlarni oshirmasligi kerak. Yuqorida ta'kidlanganidek, Turkiya va AQSh o'rtasidagi munosabatlar, agar AQSh o'zining avtonom mintaqaviy kuch bo'lgan yangi xalqaro maqomini tan olish orqali Turkiyani joylashtirishga rozi bo'lmasa, normallashtirilmaydi. Darhaqiqat, o'tmishda ikki davlat o'rtasidagi munosabatlar bir nechta past nuqtalarga, jumladan 1970-yillardagi Kipr inqiroziga guvoh bo'lgan. Biroq, bunday keskinliklarning sababi tizimli emas edi. Turkiya o'zining suveren huquqlarini kutayotgan edi. U xalqaro siyosatdagi maqomi va mavqeini o'zgartirishga intilmadi.
Bugun Turkiya xalqaro tartibni oʻzining ichki siyosatida va mintaqadagi hokimiyat taqsimotidagi soʻnggi oʻzgarishlarga koʻra oʻzgartirishga harakat qilmoqda. Turkiya AQSh rahbariyati va milliy manfaatlarga amal qilib, o'zining yaqin atrofdagi an'anaviy "tashqi" muvozanat rolini o'ynashni istamaydi. Buning o'rniga u o'zini mintaqada avtonom kuchga aylantirmoqchi. AQSh shu paytgacha Turkiyaning yangi tashqi siyosatiga munosabatini PKK va FETO (AQShda joylashgan jinoiy tariqat yetakchisi Fatulloh Gulen boshchiligidagi) kabi terror tashkilotlarini qoʻllab-quvvatlab, mamlakat salohiyati va imkoniyatlarini cheklashga harakat qilmoqda.
Bu munosabatga javoban Turkiya, ortga qadam tashlamasligi haqida doimiy ravishda xabar berdi. Jumladan, o‘tgan hafta Prezident Erdo‘g‘an mamlakat janubida yangi harbiy amaliyotlar to‘lqini boshlanganiga ishora qilib, Turkiya Furot daryosining sharqini barcha terrorchi unsurlardan (PKK) tozalashda qat’iy ekanini aytdi. Bu, shubhasiz, Turkiya va AQSh o'rtasidagi munosabatlarning qanchalik "sog'lom" ekanligiga yangi sinov bo'ladi.
Ali Aslan
