ABD, ikki yilda bir tuzilgan senato uchte bir yangileme tanlashini dün yani 6 Kasım'da yashadi. Iktidardagi Respublikachi Partiya, bu tanlove ham 435 a'zolik Temsilciler Meclisi'nde va hem de 100 a'zosi Senato'da soni ustunligi bilan ketmoqda.
Şu var ki Senato qismmi yangileme tanlovleri kendinden ibaret emas. Amerika'da 2020'de de Başkanlık tanlovlari var. Bu memlekette Boshqanlar, 4 artı 4 shaklida va en fazla ikki davr va 8 yil uchun tanlangan. Vasatın ustida borlik ko'rsatuvchi bir Boshqan umumiyetle ikkinchi 4 yil uchun de tanlangan.
Bu sabab; Boshqan Trump, o'zini ikkinchi 4 yil uchun de seçilme mecburiyetinde ko'rmoqda. Verdiği intiba, shunday bir psikolojik kışkırtma ichida bo'lgani kabidir.
Lakin; bu Başkan'ın birinchi 4 yil icraatiga bakıldığında ne ABD va ne de insonlik uchun akilda qolgan, kayda qiymat bir ijrosi ko'rinmoqda. Yahudiy Jared Kushnerning AQShning Isroil safarini Tel-Avivdan Kudus'e nakletme vahim xatosini ishlagan. Shunday qilib, hem bölge bir kere daha karışıklığa sürüklenmiş ve hem de Turkiyaning toplagan IİT Istanbul celseleri ruzgarida birleşim ochan BM'deki yolg'izligi ABD nomiga og'ir halok bo'ldi. Boshqa tarafdan O'rta Amerika va Meksikali ko'chmenler masalasi, askeri qo'rqitmalarga qaramay varligini davom ettirmoqda. Siqi taraftarlari hariç, Amerikali tanlashn, bir kun öyle-bir kun shunday konuşan Donald Trump'tan pek ham mamnun emas. Keyfiyet bu iken Bashqaning damadining ismi bir de Cemal Kaşıkchi vak'asini karishtirdi. Adi o'tgan maktul, vaktiyle Watergate skandalini yuzaga chiqaradigan Boshqan Nixon'i istifaya zorlamish bir gazeta bo'lgan Washington Post'un yozuvchisi bo'lish bilan bu gazetaning bu qorong'u suikastini peshini ham qoldirmasligini tahmin qilmoqda.
Bu qadar ham emas. Mevcut Başkan hozirda suddadir. Seçilirken Rusya'dan qo'llab-quvvatlaganingizga sutka maxsus savcının elinde. Bu itham ve iddia, her an farklı bir şekil alabilir, tuccar Başkan, yerinden, hatta belki hürriyetinden bile olabilir.
Donald Trump, kendini kurtarmak, damadini kurtarmak, senato kısmi tanlashlarini kazanmak va 2020 Boshqanlik tanlashini olish kabi mecburiyetler ostida edi.
Uning uchun paydo bo'lgan tashqaridan va juda ses getirecek icraatlar qo'ymaliydi… Qudus sorumsuzluğu bunun eseridir. Verilen qo'llab-quvvatlovchilar paydo bo'ladi Veliahd Prens klinik vak'asining chiqishi ham bundandir. Papaz Endryu Bronson'a mubalagali ehemmiyet yuklayip Türkiye'ye tijoriy arp ilon qilishi de bundandir.
Bu cümleden olarak hayata geçirdiği son tasarruf İran ambargosudur. Mevcut Başkan, bir oldingi Başkan Barak Obamaning 2015-yilda İran'la qilgan Nükleer Anlaşmayı pek bir foydasi gerekçesiyle bir muddet önce bekor etti. Buning ortidan da ambargo keldi. Ambargoyla bilan birga hech bir davlat, İran'dan benzin almayacak ve dişe dokunur ticaret yapmayacak. Yapan mueyyide görecekti. Faqat 8 davlat, bu qarordan istisno qilindi. Ulardan biri de Turkiyadir. Ne var ki aslida bu bir istisno emas, munasebetleri kesish uchun berilgan 6 oylik tayyorlik muddatidir. Bu da demek oluyor ki 2019 Nisan ayi kabi bir takvimde Ankara-Vashington liniyasida zehirli mantarlar bahori sodir bo'lishi mumkin.
Amerika Başkanı, “ambargo yüzünden bir benzin muammosi bo'lmaydi. İran'dan dogan eksikliği biz va Suudi Arabistanni qarshilayacağız” diyor.
Halbuki; Türkiye'nin komşusu İran'la alışverişi benzinden ibaret emas. Doğalgaz dâhil düzinelerce kalem ithalat-ihracat ishimiz var.
Bu ayni vaqtda şu demektir. PYD'ye tuzilgan yordam va u bilan ittifak etmenin bergan qiyinchilikyla iyice jiddiyleşen Turk-Amerikan munosabatlari, ambargo tehdidiyle daha katta bir ihtilafa dönüşebilir. ABD ile boshqa davlatler orasida da kriz doğmasi muhtemeldir.
Başkan Trump'in zikrettiğimiz mecburiyetlerden qutulish uchun sarıldığı son çare olan İran ambargosunun ters tepme ehtimoli yuqoridir. Iran Cumhurbaşkani Hasan Ruhani, “bu ambargoyu delacağız!” diyor. Herhâlde kollarini kavuşturup o'tirmaydilar.
Ambargo, uzun vadede ABD'ye emas benzin kaçakchilariga yarar. çünkü; haksızlıktan meshruiyet doğmaz.
Rahim Er
