Najnoviji izvještaj Stokholmskog međunarodnog instituta za istraživanje mira (SIPRI), objavljen 10. marta, otkriva da napori Evrope da smanji svoju ovisnost o američkim odbrambenim sposobnostima i dalje predstavljaju izazov.
Evropska borba za autonomiju odbrane
Evropske nacije sve više poduzimaju korake bez presedana u potrošnji na odbranu. Među tim naporima je i pokušaj da se smanji oslanjanje na Washington, što je djelomično pod utjecajem politike bivšeg američkog predsjednika Donalda Trumpa.
Prema izvještaju, evropske zemlje i dalje značajno zavise od američkog oružja. Od 2020. do 2024. godine, 64% oružja koje su uvezle evropske članice NATO-a dolazilo je iz SAD-a, što predstavlja povećanje u odnosu na 52% zabilježenih između 2015. i 2019. godine.
Dominacija SAD na globalnom tržištu oružja
Sjedinjene Države ostaju vodeći svjetski dobavljač oružja. Njegov udio u svjetskom izvozu oružja porastao je sa 35% u periodu 2015-2019. na 43% u posljednje četiri godine. Naime, po prvi put u dvije decenije, Evropa (35%) je pretekla Bliski istok (33%) kao najveći primalac američkog oružja.
Strah od promjene politike SAD-a
Trumpova obustava vojne pomoći Ukrajini nakon spora s predsjednikom Volodimirom Zelenskim izazvala je zabrinutost širom Evrope. Strah da bi Washington mogao poduzeti slične akcije protiv evropskih saveznika podstakao je rasprave o smanjenju ovisnosti o podršci američke odbrane. Međutim, kako sugeriraju nalazi SIPRI-ja, postizanje ovog cilja je daleko od trenutnog.
Utjecaj SAD na evropsku odbranu
SAD uživaju tehnološku i logističku nadmoć u odbrani, dajući im značajnu polugu nad evropskim vojnim sposobnostima. Nekoliko ključnih sistema oružja ilustruje ovu zavisnost:
- Borbeni avioni F-16 ne može se prenijeti na treće strane bez odobrenja SAD-a.
- Patriot raketni odbrambeni sistemi potrebna je američka raketna podrška da bi efikasno funkcionisala.
- HIMARS raketni sistemi oslanjaju se na GPS koordinate koje kontroliraju SAD
- Borbeni avioni F-35 može biti tehnički utemeljen od strane SAD-a ako je potrebno.
Istorijski gledano, evropske zemlje su djelovale u okviru saveza i strateških principa. Međutim, nedavni razvoj događaja ukazuje na sve veću hitnost diverzifikacije i jačanja odbrambenog sektora Evrope.
Hoće li Evropa nastaviti da kupuje američko oružje?
Unatoč rastućim pozivima na neovisnost odbrane, mnogi analitičari vjeruju da će Evropa ostati ključni kupac američkog oružja. Pieter Wezeman, viši istraživač u SIPRI-jevom programu za transfer oružja, napominje da dok Evropa ulaže napore da ojača svoju industriju oružja, duboko ukorijenjene transatlantske odbrambene veze i dalje postoje. Zemlje NATO-a u Evropi naručile su oko 500 borbenih aviona američke proizvodnje, između ostalog naoružanja.
Francuska i Italija rastu u izvozu oružja
Podaci SIPRI-ja ističu Francusku kao vodećeg izvoznika oružja unutar Evropske unije. Nadmašivši Rusiju, Francuska je sada na drugom mjestu u svijetu nakon SAD-a. Između 2020. i 2024. francuski izvoz oružja u druge europske zemlje porastao je za 187%, uglavnom zahvaljujući prodaji Grčkoj, Hrvatskoj i Ukrajini. Indija i Katar ostaju najveći kupci Francuske.
Italija je također zabilježila značajan porast izvoza oružja, popevši se sa 10. na 6. mjesto u svijetu, uz rast prodaje od 138%. Poljska, još jedan izvoznik oružja u nastajanju, zabilježila je zapanjujućih 4031% povećanje trgovine oružjem.
Vodeći evropski uvoznici oružja
Velika Britanija je na vrhu liste kupaca oružja u Evropi, a slijedi je Poljska, koja je zabilježila povećanje uvoza oružja od 508 posto. Treća je Holandija, dok je najoštriji pad zabeležila Italija sa smanjenjem uvoza od 27%.
Nije iznenađujuće da je najveći uvoznik oružja u Evropi u protekle četiri godine bila Ukrajina, čiji je uvoz porastao za neviđenih 9627% zbog tekućeg rata s Rusijom.
Turski sve veći izvoz oružja
Turska je postala značajan igrač na globalnom tržištu oružja, što se vidi u nalazima SIPRI-ja. Od 2015. do 2019. godine, udio Turske u globalnom izvozu oružja iznosio je 0.8%. Međutim, između 2020. i 2024., ova brojka se više nego udvostručila na 1.7%, što predstavlja povećanje od 103%. Turska je sada na 11. mjestu među 25 najvećih svjetskih izvoznika oružja.
Vrhunski uvoznici Tursko oružje tokom ovog perioda bili su Ujedinjeni Arapski Emirati, Pakistan i Katar. U međuvremenu, turski uvoz oružja pao je za 33%, smanjivši njen udio u globalnom uvozu oružja na 1.1%.
Strateška ekspanzija Turske u Africi
Diplomatski angažman Turske u Africi također se ogleda u njenoj trgovini oružjem. Kako je zabrinutost za sigurnost eskalirala, zapadnoafričke zemlje su udvostručile svoj uvoz oružja u odnosu na period 2015-2019. Turska je sada među tri najveća dobavljača u regionu, uz Kinu (26%) i Francusku (14%), pri čemu Turska i Rusija imaju po 11% udjela.
Pad prodaje oružja u Rusiji
Ruski izvoz oružja se suočio sa dramatičnim padom, pao je za 62% prema SIPRI-ju. Stručnjaci to pripisuju ratu u Ukrajini, koji je povećao domaću potražnju Rusije za vojnom opremom, uz sankcije Zapada koje ograničavaju njenu trgovinu oružjem. Rusija je i dalje ključni dobavljač Indije (38%), Kine (17%) i Kazahstana (11%), ali njen uticaj na globalnom tržištu jenjava.
Budućnost evropske odbrane
Kako geopolitičke tenzije traju, Evropa se suočava sa ključnom odlukom: nastaviti da se oslanja na američku vojnu podršku ili ubrza napore ka samodovoljnosti odbrane. Dok transatlantske odbrambene veze ostaju jake, nastojanje za evropskom odbrambenom autonomijom dobija na zamahu. Naredne godine će otkriti može li se Evropa osloboditi američke dominacije ili ostati ključni igrač u strateškoj odbrambenoj mreži Washingtona.
