Deîzm; Bi gotineke din, Deism formek baweriyê ye:
- Dibêje Afirandarek heye, lê ew destwerdanê li kar û xebata gerdûn û jiyanê nake.
- Ew wehyê înkar dike.
- Akıl; mantık kâidelerini ve tabiatın işleyiş kanunlarını bulduğu gibi, dini inanışa dair esasları da bulabilir, der.
Di dîrokê de mezheba Mu'tezîle ferzkirina baweriya bi qederê red dikir û digot: “Mirov qedera xwe bi xwe xêz dike. Ji ber ku gotiye “Xwedê destê xwe nade kar û barên mirovan” ket nav koma feqiyan.
Niha hejmara kesên ku ji xwe re dibêjin Deîst, Afirîner an Teîst zêde dibe.
Çi hat serê me?
Êdî rêz nemaye. Ji pîrozan re, ji têgînan re, ji nirxan re, ji yên mezin re û ji yên bilind re. Hoca, îmam, mizgeft, pirtûk, mezheb... û her tişt li her derê bû nîqaş. Ew hatiye biçûkxistin.
Însan, kibrînî, itirazını, isyanını, serkeşliğini, şüphelerini ve dahi aklını; ancak ve ancak mukaddes ve mutlak kabul ettiği kıymetler karşısından bir kenara bırakabilir.
Evlatlarımızın deistleşmesinden şikayet ediyoruz da, biz çok mu masumuz! Biz değil miyiz çocuklarımızı yıllarca okulda aldığı nota, kazandığı üniversiteye, bildiği yabancı lisana, kapak attığı prestijli işe göre değerlendiren? Küreselleşen vahşi kapîtalîst dünyanın yegâne kriteri para ve maddi başarı. Ya manevî cihet? Gönül, kalp, imân, kıymetler û mukaddesler…Lê kurê min di betlaneya havînê de çû qursa Quranê". Vicdan azâbı üzerine örtülen bir cümlelik örtü. Bazî cenazelerde çêne altına bağlanıveren örtüler misali.
Yaz tatilinde Kur'ân-ı Kerîm kursuna göndermek veya okulda din kültürü dersi dini bilgi edinmek için yeterli olur mu? Doğru itikat üzerine inşa edilmeyen “ilim, amel ve ihlas” üçlüsünden müteşekkil olmayan bir bina yıkılmaya mahkum değil midir?
Kendini öyle vasfetmeseler de, gençlerin ekseriyeti fiilen deist olmuşlar da haberleri yok. Sorsanız deizmin ne olduğunu bilmezler. “Elhamdülillah müslümanız” derler. Ama dînimizin emir ve yasakları hakkında konuşmak muhaldir. Kendi aklına göre, dinden ne anladıysa onu konuştuklarını görürsünüz. “Bence…” ile başlayan cümleler kurulur. Velhâsıl, içi boşaltılan bir müslümanlık, piyasa şartlarına uydurulmuş kadınlar ve evdeki vakâr ve riyasetini kaybeden erkekler.
Xortên me wisa difikirin ku Misilmanbûn tenê di rojên în û eydê de serdana mizgeftê dike. Ger hûn bixwazin, bila li ser rewşa nebaş a keçên xwe behîsê nekin.
Aqil û Deîzm
Sedema sereke ya ku ciwanan ber bi deîzmê ve dikişîne ew e ku ew li ser mijarên ku sedema wan kêmasî ye disekine. Tiştekî ku di Îslamê de li gorî aqil nebe tune ye, lê tiştekî ku neyê famkirin tune ye.
Allahü teâlâ'nın Zâtı ve Sıfatları – Allahü teâlâ'nın azametini ve mutlak kudret sahibi oluşunu idrak edemiyorlar. Onun için böyle bir kudret sahibi bir varlığın mevcudiyetini içlerine sindiremiyorlar.
Kaza û Kader – “Xwedê çima ji xerabiyê nahêle”; “Çima yê ku di malbateke bêbawer de ji dayik bûye, were îşkence kirin?”; “Çima guneh hat afirandin”; “Çima mirov wek hev nayên afirandin?” û pirsên wekî “qeza û qedera” dînê we.
Jiyana Piştî Mirinê – Mijarên wek bihuşt, dojeh, sirat, mîzan, apocî.
Armanca Afirandinê – Allahü teâlâ'nın insanları neden imtihan ettiğinden, kadın ve erkek arasındaki farklılığa kadar… hayat ve yaradılışa dair meseleler.
Hikmetini ancak Allahü teâlâ'nın bildiği, Peygamber efendimiz vâsıtasıyla bizlere haber verdiği ve İslam âlimlerinin kitaplarında uzun uzun izah buyurdukları çoğunluğu “gayba imâdenı meseleler ikti. Akılla anlaşılacak şeyler değil.
Aqil; Ger di ronahiya wehyê de bi pêş bikeve wê bi ser bikeve, nexwe wê têk biçe. İslam medeniyeti, nefis ile imânın harbinden ibâret. Însan, aklını nefsinin değil; imânını namee verdiği ölçüde aklının şerrinden mahfûz olabilir.
Bir genç, gayba imân etmeden; nefsi ve aklıyla başbaşa kalıp hakikati bulabilir mi? Sahi, şeytan da “Peki” deyip emre itaat etmediği ve aklına uyduğu için lanete uğramamış mıydı? İslâmiyete, nefse karşı mücadele, mücadelelerin en büyüğü kabul edilmiş. Nefis mukkaddesler önünde diz çöktürülmüş. İyi de hangi mukaddeslerin? Ciwanên ku pîroziyên wan têne xirakirin û nirxên wan bi giştî têne nîqaşkirin, dudiliyê nabînin? Me tu nirxek bilind û mutleq ji nîqaşê wêdetir nehiştiye. Bi dîtina rastî û nerastiyê re, ciwanên me neçar man ku rastiyê bibînin.
Wexta ku hûn di deriyê wehyê re têkevin hundir, hûn hişê xwe li derve dihêlin û bi wî awayî dikevin hundir. Hûn tiştên pîroz ên ku pêxemberê me yê mezin ji me re agahdar kirine nîqaş nakin, pirs nakin, guman nakin û hewl nadin ku binirxînin. Hûn ê bi qasî ku hûn dikarin radest bikin rabin.
Cihê ku giyan wek Himalayayan bilind raweste, nefsbiçûk, altruîzm, bawerî ... çi gerok! Quretî, egoîzm, hedonîzm… ji holê radibe.
Ma divê em karibin dilê xortên xwe, ne aqilê wan, bikin? Ewê çawa dilê dilên ku ne ehlê dil in bike?
Bu vebâlde aslan payı; “sadece Kur'an mealini okumakla” din öğrenilebileceğini telkin eden ve meal okumayı teşvik eden zihniyete aittir.
Böyle bir neslin ayak sesleri duyuluyordu. Ahmet Arvâsî hoca “dramatik insan” şeklinde tarif etmişti yönünü şaşırmışları. Bu vaziyet, hadîs-i şerifte haber verilmiş: “İnsanlar camileri doldurur, içlerinde (hakiki) tek mü'min yoktur” (İbni Ebi Şeybe 6/163). Çok daha beterinden nasıl kurtuluruz?
Ola ku li ser ciwanan tenê wek rêzik hat ferzkirin, belkî nikarîbû can û dilê wan têr bike. Ji bo ku gotinên we li ser zarokê we bi bandor bin, ma hûn pêşî wan nexin pratîkê? Û bi dilpakî û dilpakiyê. Ji ber ku em ne wek ku me bawer dikir, me dest pê kir ku em wek ku em dijîn bawer bikin.
Me li ser navê olê ateîzm li ser milet ferz kir.
Ma ji ber “çîroka olî ya efsanewî” yên ku alim, pîroz û mirovên mezin biçûk dixin, nebûn? Canên ku nikarin evîna giyanî bigirin; Ma wan tiştên ku canê wan dihejand bi evîna xwedayî tevlihev nedikirin? Muzîka tesewuf, sirûdên enstrumental, çalakiyên civakî yên kur û keçan li kêleka hev… û hwd.
Qesrên exlaq hatin hilweşandin. Dezgehên hêja hatin rûxandin. Dibistanên sofiyan dilan paqij dikirin. Ji pozbilindiyê ketine lojmanên derwêşan wek zinaran û wek mirovên dilnizm ên qijik û tenik derketine holê. Rêzgirtina malbat, pîr, zanîn, nirxên pîroz û hemû nirxên din hate fêrkirin. Nifşên ku xwedî "nêrînek mezin a mêşhingivan" bûn û yên ku dikaribûn bi heywanan û hem jî nebatan re dilgiraniyê bikin, mezin dibûn.
Li dora dîwana weazê televîzyon hatin danîn. Amûrên zîrek li salonên dersan hatin pêçan.
Kur'ân-ı Kerîm meâli okuyarak dinden soğuyan mütedeyyin aile çocukları var.
Ax Îstismar
Malesef, suimisâlin emsâl kabul edilmesi vaziyeti de mevzubahis. Mesela bir siyasi partinin veya bir sivil toplum örgütünün “dinin temsilcisi” şeklinde telakki edilmesi yanlışlığı yaşanageldi. Dinle alâkası olmayan teşekküllerin hatâları dıne mal edildi. Din, “birilerinin saltanatını korumak içi geliştirdiği bir sistem” diyerek siyasi partiye olan hıncını dinden çıkarma temâyülü müşâhede edildi.
Yên ku bawermendên dînî wek “dîndar” bi nav dikirin û xwe wek “Allahîst” (deîst) nîşan didan hebûn.
Çeşitli gizli emellerini dıni cemaat kisvesi altında gizleyenlerin verdiği zararlar öldürücü zehir misali tesir etti. Toplumun içine sızmak, manipüle etmek, mobilize etmek ve kendi hedefleri cihetinde yönlendirmek için ne yazık ki, din istismar edildi.
Kesê bêexlaq nikare bibe misilman
Di mektebên îmam-hatîp û fakulteyên îlahiyatê de mektebên asêtiyê tunebûn ku sofiyan, aqilmend, alim, pîrozan... ji wir derkevin. Dibe ku her cure zanîna pêwîst û nepêwîst hebûya, lê perwerdeyeke exlaqî ya ku ruhê terbiye bike tune bû.
quretiya wî neteqiyabû; Canê wî têr nebû; Îmam Hatîp an jî Îlahiyatê mezun, ku îsmet, têkoşîn, muraqebe û perwerdeyeke manewî neçûne, dema ku bi gelek agahiyên olî bargiran dibin, xwe di dîn de meqam nabînin? Ax bu ensesi kalın nefis! Malumatlarla mücehhez hâle geldi mi, izbandut kesilmez mi? Bütün kâinât kendi etrafında dönüyor vehmine kapılmaz mı? Yunus Emre'nin sözü manidardır:
Ger hûn dixwazin hezar salan di vê de bimînin,
Ger hûn dixwazin pirtûkên hevokan bizanibin,
Ji her tîpekê re sed hezar maneyan jî bide
Heya ku hûn negihîjin rêberek bêkêmasî ne gengaz e.
Di vê demê de, ma civatên olî ku armanca wan gihandina izna Xwedê ye, divê ji xwe nepirsin ka kêmasiyên wan hene di warê dûrketina ciwanan de ji me?
Li ser medyaya civakî rûpel hene ku naveroka ateîst diweşînin û bi mîlyonan şopînerên wan hene. Dîmenek tirsnak e.
Û Globalîzasyon
Geçmişte, Batı'da, toplum; fertleri bir insanın sahip olabileceği en tabii haklardan bile mahrum bırakmıştı. Feodal ordlar, aristokratlar ve nihayet kilise… İnsanca yaşamak gayesiyle, grupların tahakkümüne karşı, hürriyetçi değerleri besleyip yüceltmekten başka çare bulamadılar.
Eşitlik, hurriyet, adalet, insanî haklar… Dunya nûjen, yüzlerce yıllık mücadele neticesinde, bu değerler üzerine inşa edilmeye çalışıldı. Kişiler, ahlakî normların gereklerine uymaya zorlanmamalı, özgürce kendi inanç ve davranış şeklini seçebilmeliydi.
Di nihêrîna pêşîn de, ev raman pir xweş xuya bû. Herkes kendi başının çaresine baktı; çalıştı, didindi. Rekabet û ferdiyetçilik (ferdperestî – bireyselcilik) pîroz bû. Ev meyl li welatên girêdayî şaristaniyên ne rojavayî jî belav bû.
Mirovên îroyîn ên ji lepên civakê rizgar bûne, tenê bûne. Ew ji pîroz hat derxistin.
Ew ê hawîrdorek civakî pêşkêş bike; dê pirsgirêkên we çareser bike; Wî bi tena serê xwe dest bi dîtina "çareseriyek berfireh" kir ku tevliheviya cîhana wî ya hundurîn aram bike û hemî aliyên jiyana wî bigire nav xwe.
Her ferdekî bi feraseta xwe û zanîna xwe ya kêm dest pê kir û ji bo pêşxistina modeleke fikir, tevger û ehlaqê ku xwedî maf û xeletiyên xwe be, têkoşîn da. Di encamnameyê de; Bi qasî hejmara mirovan qalibên tevgerên cihêreng, nakok derketin holê.
Berê, hiyerarşiya nirxên civakî hebû. Abstract û konkret; Her tişt hate dabeşkirin û hin nirx hatin destnîşankirin. Pirsgirêk îro ev e ku hiyerarşiya nirxan di xirbeyê de ye. Her kes li gorî hizra xwe têgihiştina cîhanê, hebûn û jiyanê pêş dixe.
Telaş, endîşe, kaygı ve koşturmaca… Mış gibi yaşamak… Sükûnet, hüşû ve huzur eksikliği…
Rewşa dinyayê xedar e. Zêdetirî heft mîlyar mirov bi rastî qîrîn. Li her derê valahî heye. Wekî din nedihat hêvîkirin: Li cihê ku aqil serwer be, dê şerek bêdawî ya bilindbûnê çêbibe, ne nermî.
Kesê ku ji her cure kontrolên civakî rizgar bibe û mafên xwe jê re were dayîn, gelo dê bi tena serê xwe ji hemû pirsgirêkên jiyana xwe re çareseriyê bibîne?
Yalnızlaşmak ve toplumca esir alınmak arasında gidip gelen günümüz insanı, zerreden kozmosa, topyekun varlığı kapsayan, ferdî ve içtimai, hayatın bütünüyle alâkalı tutarlı ve şümüllıcülıcülıka mi?
Bi taybetî jî mirovên îroyîn ên ku bi agahiyên “ne hewceyî” wan têne bombebaran kirin; Wezîfeya hizirkirin, hizirkirin û hizirkirinê derbasî televîzyon, radyo, kompîtur û cîhazên mobîl bûye. Ew kirrîner, xerîdar, manîpulekirî, zombî, robot û xewçîr hate çêkirin.
Altruîzm (altruizm) Li şûna wê nepotîzm û xwerêveberî hat girtin. Nirx berovajî ne; her tişt tevlihev e. Dermanên hatine dîtin ji pirsgirêkê xerabtir in: Hedonîzm, dînbûn, depresyon, depresyon, nihilîzm û xwekuştin! Girseyên dramatîk, tenê û bêhiş; Ew ê çawa rastiyê bibîne dema ku ew di nav bi sedan nexweşiyên psîkolojîk de ye, her roj nexweşiyên nû derdikevin?
Werin em li ser bifikirin: Kî sûdê ji ramaneke wekî “Afirandar mîmarê gerdûnê yê mezin e, avahî çêdike (dinyayê diafirîne) û destwerdanê li yên mayî nake”? Nifşên ku wek zozanan dijîn, bê rawestan dixwin û wek ku dixwin bêrîkên kesekî tijî dikin, ew modela mirovî ya ku navendên cîhanî xeyal dikin?
Çi bikim?
Ne mimkûn e ku em bi pêş bikevin bêyî ku em zanibin ku mezhebperestî, di dîn de reform û di baweriyê de nûjenbûn bi rastî ateîzm in.
Ehlê Sunnet ji çar mezhebên rast pêk tê; Ne mimkûn e ku em bi pêş ve biçin, bêyî ku em zanibin ku di vî warî de cihê lam-mim-cim tune ye.
Dinde akıl değil, nakil esastır. Din demek, Edille-yi şer'iyye demektir. Yani, Kur'an-ı Kerim, Hadîs-i şerifler, İcmâ-yı Ümmet ve Kıyâs-ı fukaha bölünmez bir bütündür. Sadece Kur'an-ı Kerim meâlini veya hadis-i şerifleri okumakla din öğrenilmiş olmaz. Sadece kıt aklımızla mutlak hakikati bulamayacağımızı idrâk etmeden iflah olmamız mümkün değil.
Kes, malbat, civak û hemû sazî divê beriya her tiştî fehm bikin û rave bikin ku Îslam, baweriya rast û îmana cinsiyet çi ye. Îman û her tişt heye, lê îman tune!
Divê her misilman di îman û baweriyê de israr bike; bereketa îmanê çiqas bi qîmet e; Divê haya wî jê hebe ku giyanê wî, şeytan, medya û hevalên xerab ji her alî ve êrişî wî dikin da ku vî gemara hêja ji wî bidizin.
İman şuuruna sahip bir genç, ahlâksız olmaz. Ecdâdını, tarihini, edebiyatını, kahramanlarını, zaferlerini, vatanını ve bütün milli ve mânevî kıymetlerini heft şuurlu kimse olur.
