24 Kasım’da Türk hava sahasını ihlâl edən Rus jetinin düşürülmesinin üstündən təxminən iki hafta geçti. Bu proses daxilində Türk tərəfinin gerilimi azaltma girişimlerine karşın Rus tərəfi, Türkiye'yi zor durumda bırakmak amacıyla “ekonomik yaptırım” kartını oynayarak tansiyonu yükseltme yolunu seçti. Dün de; İstanbul Boğazı’ndan keçən Rus savaş gemisi Caesar Kunikov’un güvertesinde olan Rus əsgərlərindən birinin omzunda füze olduğu halde görünənlərin ortaya çıxması, Rusya’nın gerilimi çox fərqli nöqtəyə daşımaq istədiyinin ipucu kimi görünür. Emir komuta zincirinin çox sıkı şəkildə uygulandığı askeri sistemde, bir askerin herhangi bir bahaneyle güverteye çıkıp füze ile poz verməsi iş deyil! İstanbul Boğazı’nda yaşanan bu son hâdise, akla Ruslar’ın 70 il əvvəlki politikasını getirmektedir.
I. Dünyâ Savaşı’nın ardından oluşan yeni dünya sisteminde; Osmanlı Dövləti, Rus Çarlığı, Avusturya-Macaristan kimi imparatorluqlar tasfiye edilmiş yerlərinə yeni dövlətlər qurulmuşdur. Lozan Andlaşması’na ek olaraq 1923-cü ildə düzenlenen “Boğazlar Müqaviləsi” o dövrdə Türkiyənin Boğazlar’a istədiyi kimi asker yerleştirmesini maneə törədir; ayrıca 10 devletin temsilcisinin yaradılmasıyla qurulan Boğazlar Komisyonu’nu, Boğazların suları üzərində səlahiyyətli idi. Türkiyə; 1936-cı ildə imzalanan Montrö Boğazlar Müqaviləsi ilə Boğazlar üçün Türk ordusu tərəfindən askerileştirilmesi hüququna malik olmuşdur. Ayrıca “pek yaxın bir savaş tehdidi” vəziyyətdə savaş gemilerinin Boğazlar'dan keçidi mövzusunda Türkiyənin dilediği kimi davranabileceği de sözleşmede düzenlenmiştir. Üstəlik təhdid durumunun ortaya çıkıp çıkmadığının takdiri, Türkiye'ye bırakılmıştır. Türkiyənin “pek yaxın bir savaş tehdidi” şəraitinin meydana gəlməsi və buna görə Boğazlar’dan keçidləri düzenleyeceğini ilân etmesi durumunda; lakin Milletler Cemiyeti Konseyi'nin üçte iki çoxluluğu ve Montrö Boğazlar Müqaviləsi'ne imza atan tərəflərin əksəriyyətinin qarşı çıxması şərti ilə Boğazlar'da keçid sərbəstliği yeniden sağlanabilecektir. II. Dünya Savaşı'nın ardından qurulan Birleşmiş Milletler'in, Milletler Cemiyeti Konseyi'nin bu yetkisini kullanıp kullanamayacağı üzərində hələ bir görüş birliğinin bulunmaması ise, olayı biraz daha mürəkkəb hâle getirmektedir.
1939-cu ilin sentyabr ayında patlak verən II. Dünya Savaşı'nın hələ başında Moskova'ya davet edilən Türk Dışişleri Bakanı Şükrü Saracoğlu, burada sık sık Sovyet Dışişleri Bakanı Molotov'un Montrö Boğazlar Müqaviləsi'nin dəyişdirilməsinə dâir baskısı ilə qarşılaşmışdır. Ruslar bu hamle ile Boğazlar üzərində söz sahibi olmaq üçün fürsət kollamışlar ancaq müvəffəqiyyətli olamamışlardır.
1945-ci ildə savaşın sonuna yaxınlaşılırken eli güclənən Sovyetler Birliği; ilk növbədə 1925-ci ildə Türkiyə ilə imzaladıqları Dostluk ve Tarafsızlık Andlaşması'nı feshettiklerini ilân etmiş, ardından Boğazlar'da üs ile toprak talebini dile getirmişlerdir. Buna görə Ruslar Türkiyənin egemenlik alanını Boğazlar'da kendileri ilə paylaşmasının yanı sıra Qars və Ardahan'ı da tələb etmişlər. II. Dünya Savaşı’na girmeyerek ayaqta qalan Türkiyə, savaşın ardından Rus tərəfinin isteklerine iki kutuplu dünya düzeni ortaya çıxana qədər tek başına direnmiştir.
Târihçi Əhməd Cevdet Paşanın “Târih bilmeyen diplomat pusuladan anlamayan kaptana bənzər. Her ikisinin de karaya oturmak təhlükəsi vardır” vecizesini yeniden dillendirme zamanı… İstanbul Boğazı’ndan keçən Rus savaş gemisinden şehre füze göstərilməsi, Rusya’nın Montrö Boğazlar Müqaviləsi üzərində de bir “çalışması” olduğunu akla getirmektedir. Rusların gerilimi en üst nöqtəyə çıxartmaq adına bir sonrakı hamlesi torpaq tələbi mi olacaq, onu da gözləyərək görəcəyik.
